Trong hơn hai thập niên trở lại đây, nghiên cứu liên ngành đã trở thành một hướng đi quan trọng của khoa học nhân văn thế giới. Tuy nhiên, tại Việt Nam, những công trình tiếp cận văn học từ giao điểm với y học, đặc biệt là y học nhân văn (medical humanities), vẫn còn khá hiếm hoi. Trong bối cảnh đó, chuyên luận Văn học và y học- Bắt mạch nỗi đau của Nguyễn Thùy Trang (NXB Khoa học Xã hội, 2025) xuất hiện như một nỗ lực học thuật nghiêm cẩn, có chiều sâu và mang ý nghĩa khai phá rõ rệt.
Ngay từ nhan đề, cuốn sách đã cho thấy một lựa chọn khái niệm giàu ẩn dụ: bắt mạch. Không chỉ là thao tác chẩn đoán trong y học cổ truyền hay hiện đại, “bắt mạch” ở đây được tác giả mở rộng thành một phương thức đọc, một thao tác nhận diện nỗi đau của con người thông qua văn bản văn học. Cuốn sách không đặt mục tiêu trả lời câu hỏi “làm sao để khỏi bệnh”, mà đi sâu hơn vào một vấn đề nền tảng: khi nỗi đau không thể bị loại bỏ, con người đối diện với nó bằng cách nào? Nguyễn Thùy Trang tiếp cận bệnh tật không như một “ca bệnh” thuần sinh học, mà như một hiện tượng nhân văn. Bệnh trong văn học, theo tác giả, là dấu vết của chiến tranh, của đứt gãy xã hội, của cô đơn, của khủng hoảng môi trường và những áp lực vô hình trong đời sống hiện đại. Vì thế, nỗi đau trong cuốn sách không mang tính bi lụy, mà mang tính nhận diện - nhận diện thân phận con người trong một thời đại nhiều biến động.
Văn học và y học- Bắt mạch nỗi đau là một công trình được tổ chức chặt chẽ theo năm chương, phản ánh rõ tư duy học thuật liên ngành:
Một trong những đóng góp nổi bật nhất của cuốn sách là thay đổi vị thế của văn học trong mối quan hệ với y học. Nguyễn Thùy Trang không sử dụng văn học như công cụ minh họa cho các lý thuyết y khoa, mà đặt văn học ngang hàng với y học như một diễn ngôn bổ sung. Nếu y học chữa lành thân thể, thì văn học đi vào những vùng không thể đo lường: ký ức, cảm xúc, chấn thương, vô thức. Y học giúp con người sống lâu hơn; văn học giúp con người hiểu vì sao mình muốn sống tiếp. Chính ở đây, khái niệm “liệu pháp mềm” được tác giả đề xuất như một cách gọi giàu gợi mở cho vai trò của văn chương, văn chương giúp con người nhìn thẳng vào nỗi đau, gọi tên nó và không gục ngã trước nó. Một điểm đáng ghi nhận khác là nỗ lực của tác giả trong việc đặt tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI vào đối thoại với văn học thế giới. Các tác phẩm của Thiên Sơn, Hồ Điệp Thanh Thanh, Trương Văn Dân, Bùi Quang Thắng, Nguyễn Đình Khoa, Nguyễn Hải Nhật Huy, Phùng Văn Khai… được đọc không chỉ như hiện tượng nội địa, mà như những tiếng nói tham gia vào diễn ngôn toàn cầu về bệnh tật, chấn thương và sự tồn tại của con người. Qua đó, cuốn sách cho thấy văn học Việt Nam không đứng ngoài các vấn đề lớn của nhân loại, mà đang âm thầm góp tiếng nói riêng, từ những thân phận cụ thể, những tổn thương rất người.
Văn học và y học-Bắt mạch nỗi đau không phải là cuốn sách mang tính phổ thông, càng không phải sách “chữa lành” theo nghĩa thời thượng. Đây là một công trình học thuật nghiêm túc, giàu tri thức liên ngành, nhưng vẫn giữ được chiều sâu nhân văn. Cuốn sách không đưa ra giải pháp thực hành cụ thể, mà mở ra một hướng suy nghĩ: sau khi “bắt mạch” được nỗi đau, con người cần những không gian, phương pháp và trải nghiệm để thực sự lắng nghe thân-tâm mình. Trong một xã hội ngày càng chú trọng chữa thân thể bằng công nghệ và chỉ số, cuốn sách âm thầm cảnh báo nguy cơ: một xã hội khỏe mạnh về sinh học nhưng ốm yếu về nhân văn. Chính vì thế, công trình của Nguyễn Thùy Trang không chỉ có giá trị nghiên cứu, mà còn là một lời nhắc nhở sâu sắc về tính người trong thời đại AI.
Cuốn sách đặc biệt phù hợp với: Giới nghiên cứu, giảng dạy văn học, văn hóa, nhân văn Người làm trong lĩnh vực y tế, giáo dục, chăm sóc con người Những độc giả chuyên sâu quan tâm đến chấn thương tâm lý, y học nhân văn và triết học thân thể. Sau cùng, có thể nói Văn học và y học: Bắt mạch nỗi đau là một trong những công trình tại Việt Nam dám đi đến tận cùng câu hỏi: con người là gì khi đau đớn, và văn học có thể làm gì trước nỗi đau ấy? Hiểu đúng nỗi đau, như cuốn sách gợi mở, có lẽ chính là bước đầu tiên - và quan trọng nhất - của mọi hành trình chữa lành.
BÙI THỊ KIM PHƯỢNG