Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, dân chủ không chỉ là một khái niệm chính trị mà còn là một giá trị nhân văn sâu sắc, là mục tiêu và động lực cốt lõi của cách mạng Việt Nam. Người quan niệm dân chủ là "chìa khóa" để giải quyết mọi khó khăn, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong quá trình xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân.

Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về dân chủ là một hệ thống lý luận sâu sắc, tập trung vào quyền lực và vai trò làm chủ của nhân dân. Người đưa ra một định nghĩa về dân chủ rất súc tích nhưng đầy đủ: "Dân chủ là dân làm chủ" và "Dân là chủ". Người đặt câu hỏi “Dân làm chủ thì chủ tịch, bộ trưởng, thứ trưởng, ủy viên khác là làm gì? Làm đầy tớ. Làm đầy tớ cho nhân dân chứ không phải làm quan cách mạng”. Tuy nhiên, Người không bao giờ chỉ nhấn mạnh một vế, mà luôn xem xét mọi việc một cách toàn diện. Người cho rằng, cán bộ nhà nước vừa là người phục vụ, đồng thời là người lãnh đạo, người hướng dẫn nhân dân. Người nói “Nếu không có nhân dân thì Chính phủ không đủ lực lượng. Nếu không có Chính phủ, thì nhân dân không ai dẫn đường”. Trong Di chúc, Người nhắc nhở cán bộ, đảng viên phải làm thế nào để xứng đáng vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân.

“Dân làm chủ” phản ánh năng lực thực thi dân chủ của Nhân dân. Năng lực đó biểu hiện ở trình độ văn hóa, bản lĩnh, ý thức, trách nhiệm thể hiện hành vi làm chủ, thể hiện sự kết hợp và thống nhất năng lực, địa vị của người chủ. Dân làm chủ thì tuyệt đối không được phép ỷ lại. Hồ Chí Minh nói rõ: “Cứ chờ Đảng và chờ Chính phủ giúp đỡ thì không đúng đâu. Đảng và Chính phủ đề ra chính sách, phái cán bộ về hướng dẫn, thế là giúp đỡ. Nhưng đó là phụ. Lực lượng Nhân dân tổ chức nhau lại là chính. Không nên ỷ lại, mà phải tự lực cánh sinh”.

          Thực hiện trách nhiệm “làm chủ” thì người dân còn phải tự giác đấu tranh với những hiện tượng phản dân chủ. Người nói: “nhà mình có rác thì phải cầm chổi mà quét chứ không phải kêu la mà nhà sạch được. Kêu la mà không tự mình quét là thiếu tinh thần cách mạng, tinh thần dân chủ”.

Hồ Chí Minh cũng căn dặn, với vai trò là công dân của Nhà nước dân chủ, thì phải “làm chủ sao cho ra làm chủ, không phải làm chủ là muốn ăn bao nhiêu thì ăn, làm bao nhiêu thì làm”, bổn phận của mỗi công dân phải “tận trung với nước”, góp sức mình cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Ý thức, năng lực và trách nhiệm “làm chủ” chính là “thước đo” sự giác ngộ chính trị của công dân. Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh, nhà nước cần “làm sao cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm” trong khuôn khổ pháp luật.  Đồng thời, Người cũng chỉ rõ: Học hỏi quần chúng, nhưng “tuyệt đối không nên theo đuôi quần chúng”; “không phải dân chúng nói gì, ta cũng cứ nhắm mắt theo”.

Trong bài viết “Cần tẩy sạch bệnh quan liêu mệnh lệnh”, Người lên án hiện tượng một số cán bộ “Miệng thì nói dân chủ, nhưng làm việc thì họ theo lối quan chủ”. Miệng thì nói “phụng sự quần chúng”, nhưng họ làm trái ngược với lợi ích của quần chúng, trái ngược với đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ”.  Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Tác phong của những “ông quan liêu” là thiếu dân chủ, không giữ đúng nguyên tắc lãnh đạo tập thể, phân công phụ trách”. Từ đó dẫn đến việc lãnh đạo điều hành theo cảm tính, mệnh lệnh, “độc tài”, dẫn đến nhiều hành vi sai trái.

Dân chủ trong quan điểm của  Chủ tịch Hồ Chí Minh được thể hiện rõ trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong chính trị, dân chủ là quyền bầu cử và ứng cử của công dân. Nhân dân có quyền kiểm soát các đại biểu mà mình bầu ra và có quyền bãi miễn nếu những đại biểu đó không xứng đáng. Trong kinh tế, là quyền được lao động, quyền sở hữu và quyền được hưởng thụ thành quả lao động công bằng. Mục tiêu cuối cùng của dân chủ kinh tế là làm cho dân giàu, nước mạnh. Trong văn hóa - xã hội là quyền được học hành, quyền tự do tư tưởng, tự do tín ngưỡng và quyền bình đẳng giữa các dân tộc, giữa nam và nữ.

Dân chủ phải đi đôi với kỷ cương và pháp luật. Hồ Chí Minh nhấn mạnh việc thực hành dân chủ trong Đảng làm nòng cốt cho dân chủ trong xã hội. Trong Đảng, thực hiện tự phê bình và phê bình thường xuyên để tăng cường sự trong sạch. Trong xã hội, tăng cường pháp chế và đảm bảo kỷ cương xã hội để bảo vệ quyền làm chủ thực sự của người dân. Để xây dựng một nền pháp chế xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra những yêu cầu như sau:

Thứ nhất là phải xây dựng hệ thống thể chế quản lý đất nước thông qua pháp luật. Chỉ khi có một hệ thống pháp luật hoàn thiện thì mới xây dựng một đất nước độc lập, dân chủ, tự do thực sự. Đây là điều mà Người rút ra từ những trăn trở, trải nghiệm trong cuộc đời hoạt động cách mạng để tìm con đường cứu nước, cứu dân. Người viết: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp. Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một Hiến pháp dân chủ”.

Thứ hai là phải xây dựng được đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức được đào tạo chính quy, am hiểu pháp luật, thành thạo nghiệp vụ quản lý hành chính ở tất cả các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội.

Thứ ba là phải chú ý đến công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao trình độ giác ngộ và chấp hành pháp luật của nhân dân, nhấn mạnh sự nêu gương của đội ngũ thực thi pháp luật.

Quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ là tài sản quý báu mà Đảng đã và đang kế thừa để xây dựng và phát triển đất nước. Trong giai đoạn đổi mới đất nước hiện nay, có không ít các thế lực phản động trong và ngoài nước tiếp tục thực hiện âm mưu “diễn biến hoà bình” gây bạo loạn hòng lật đổ chính quyền. Các thế lực phản động sử dụng các chiêu bài “dân chủ”, “nhân quyền” hòng gây mất ổn định chính trị, phá hoại chế độ dân chủ nhân dân. Trong khi đó, ở một số nơi, quyền dân chủ của nhân dân còn bị vi phạm trên một số lĩnh vực. Việc thực hành dân chủ còn mang tính hình thức, có tình trạng lợi dụng dân chủ gây chia rẽ làm mất đoàn kết nội bộ, gây rối ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội. Tình hình trên cho thấy cần phát huy hơn nữa dân chủ XHCN bằng cách vận dụng một cách sáng tạo những quan điểm dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào hoàn cảnh thực tiễn Việt Nam. Dân chủ chỉ có được khi đảm bảo tất cả các quyền lực thuộc về nhân dân, mọi đường lối chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đều vì lợi ích của nhân dân.

Th.s Nguyễn Tấn Tài – Giảng viên Tổ LLCT