Robert Owen là nhà tư tưởng duy nhất trong số các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng đã đích thân đem toàn bộ tài sản và cuộc đời mình ra để thực nghiệm các mô hình công xã. Hoạt động thực tiễn của ông chia làm hai giai đoạn lớn với hai mô hình tiêu biểu tại Scotland và Mỹ.

 

Giai đoạn 1: Mô hình Nhà máy kiểu mẫu New Lanark (Scotland, 1800 - 1824)

Đây là giai đoạn ông làm quản lý và đồng sở hữu xưởng dệt lớn. New Lanark không hẳn là một công xã cộng sản hoàn chỉnh, mà là một thực nghiệm cải cách tư bản chủ nghĩa mang tính nhân văn. Với các chính sách cốt lõi sau:

- Cải thiện điều kiện lao động: Ông giảm giờ làm từ 17 tiếng xuống còn 10,5 tiếng/ngày. Ông cấm hoàn toàn việc sử dụng lao động trẻ em dưới 10 tuổi và chấm dứt việc bóc lột trẻ mồ côi.

- An sinh xã hội vượt thời gian: Xây dựng nhà ở sạch sẽ cho công nhân, bán nhu yếu phẩm giá gốc tại các cửa hàng hợp tác. Khi nhà máy phải đóng cửa 4 tháng do khủng hoảng kinh tế, ông vẫn trả đủ lương cho công nhân.

- Giáo dục toàn diện: Thành lập trường mầm non đầu tiên trên thế giới cho trẻ em từ 2 tuổi. Trẻ em được đi học miễn phí, không bị ép học vẹt mà học qua trực quan (bản đồ, khối gỗ, âm nhạc).

Kết quả là mô hình thành công rực rỡ về mặt kinh tế lẫn xã hội. Tội phạm, tệ nạn nghiện rượu biến mất. New Lanark trở thành "thánh địa" thu hút hàng vạn nhà cải cách và giới hoàng gia châu Âu đến tham quan. Tuy nhiên, do mâu thuẫn với các cổ đông (họ cho rằng ông chi quá nhiều tiền cho phúc lợi), Owen đã rút vốn và rời đi.

Giai đoạn 2: Công xã "Sự hòa hợp mới" New Harmony (Indiana, Mỹ, 1825 - 1827)

Rút kinh nghiệm từ New Lanark, Owen muốn xây dựng một xã hội hoàn toàn không có chế độ tư hữu. Ông mua lại 20.000 mẫu đất tại Mỹ để lập công xã New Harmony. Robert Owen thiết kế New Harmony như một "Cộng đồng của sự hợp tác toàn diện" nhằm thay đổi bản chất con người thông qua môi trường sống nhân văn:

- Xóa bỏ chế độ tư hữu: Toàn bộ đất đai, nhà xưởng và công cụ sản xuất đều là tài sản chung của cộng đồng. Không ai có quyền sở hữu cá nhân đối với tư liệu sản xuất.

- Hệ thống "Phiếu lao động" (Labor Notes): Tiền tệ thông thường bị bãi bỏ để tránh đầu cơ. Các thành viên nhận được các phiếu ghi nhận số giờ lao động thực tế, sau đó dùng phiếu này đến các kho hàng chung để đổi lấy nhu yếu phẩm tương đương.

- Hệ thống giáo dục Maclure-Owen: Phối hợp với nhà địa chất học giàu có William Maclure, Owen đã đưa một đoàn gồm nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục lỗi lạc đến công xã trên một chiếc thuyền mang tên "Thuyền chở tri thức" (Boatload of Knowledge). Họ thiết kế hệ thống giáo dục miễn phí, không phạt đòn, kết hợp học lý thuyết với thực hành lao động.

- Bình đẳng tuyệt đối: Xóa bỏ phân biệt giai cấp, bình đẳng giới được đề cao. Mọi quyết định lớn của công xã đều được đưa ra thảo luận tập thể.

Mặc dù có mục đích tốt đẹp, mô hình công xã của Robert Owen (đặc biệt là công xã New Harmony tại Mỹ) đã nhanh chóng sụp đổ sau chưa đầy 3 năm. Sự thất bại này bắt nguồn từ những nguyên nhân sâu sắc sau:

1. Triệt tiêu động lực lao động do phân phối cào bằng

• Thực tế: Công xã áp dụng nguyên tắc phân phối bình quân, cào bằng mọi lợi ích.
• Hệ quả: Người chăm chỉ làm việc có năng suất cao nhận được phần thưởng ngang bằng với kẻ lười biếng. Điều này làm triệt tiêu động lực thi đua, khiến năng suất lao động của công xã tụt dốc nhanh chóng.

2. Thành phần dân cư bất cập, thiếu sàng lọc

• Thực tế: Owen mở cửa đón nhận tất cả mọi người mà không có sự chọn lọc về tay nghề hay đạo đức.
• Hệ quả: Công xã thu hút hơn 1.000 người nhưng phần lớn là các nhà lý thuyết suông, những kẻ lười biếng, trốn nợ hoặc đầu cơ. Ngược lại, công xã lại thiếu trầm trọng những người lao động thiết yếu như nông dân và thợ thủ công lành nghề.

3. Sự ảo tưởng về mô hình "Tiền lao động"

• Thực tế: Owen bãi bỏ tiền tệ thông thường và thay bằng các phiếu ghi nhận giờ lao động (Labor Notes) để đổi nhu yếu phẩm tại kho chung.
• Hệ quả: Hệ thống này hoàn toàn bị cô lập và không thể giao thương sòng phẳng với nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bao quanh bên ngoài. Bản thân nội bộ công xã cũng không thể định giá chính xác giá trị thực tế của các loại lao động khác nhau.

4. Mất đoàn kết nội bộ và tranh chấp quyền lực

• Thực tế: Khi khó khăn xuất hiện, các thành viên bắt đầu tranh cãi triền miên về quan điểm tôn giáo, chính trị và quyền quản lý.
• Hệ quả: Tính "hòa hợp" ban đầu bị phá vỡ. Công xã nhanh chóng bị chia rẽ thành các nhóm nhỏ biệt lập, đẩy nhanh quá trình tan rã.

5. Sai lầm cốt lõi về mặt phương pháp

• Thực tế: Owen tin rằng chỉ cần tuyên truyền, giáo dục và làm gương là có thể thay đổi bản chất con người và cải tạo xã hội.
• Hệ quả: Ông phủ nhận hoàn toàn đấu tranh chính trị và không thấy được vai trò của giai cấp công nhân. Khi dòng vốn cá nhân của Owen cạn kiệt, công xã lập tức sụp đổ.

Mô hình của Robert Owen thất bại vì mang tính chất không tưởng. Ông cố gắng xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa ngay giữa lòng tư bản chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ. Ông phủ nhận đấu tranh chính trị, chỉ dựa vào tuyên truyền hòa bình và giáo dục để cải tạo con người. Dù thất bại, thực nghiệm của ông đã đặt nền móng vô giá cho phong trào hợp tác xã hiện đại, luật bảo vệ người lao động và hệ thống giáo dục công lập miễn phí trên toàn thế giới.

Th.S Nguyễn Tấn Tài – Giảng viên Tổ LLCT