Trong triết học Mác – Lênin, quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật. Quy luật này phản ánh cách thức vận động và phát triển của mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Đối với sinh viên, việc nhận thức và vận dụng đúng quy luật này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình học tập, rèn luyện và phát triển bản thân. Thực tiễn cho thấy, thành công trong học tập không đến từ những thay đổi đột ngột mà là kết quả của quá trình tích lũy từng bước về kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm.

1. Nội dung cơ bản của quy luật

Theo phép biện chứng duy vật, lượng là những thuộc tính biểu hiện về quy mô, số lượng, trình độ, nhịp độ của sự vật; còn chất là tổng hợp những thuộc tính cơ bản quy định sự tồn tại và phát triển của sự vật đó. Quy luật chỉ ra rằng: Sự thay đổi dần dần về lượng đến một giới hạn nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi căn bản về chất. Khi chất mới ra đời sẽ tác động trở lại lượng, tạo điều kiện cho những biến đổi tiếp theo.

Ví dụ, nước được đun nóng từ 20°C lên 30°C, 50°C, 90°C vẫn giữ nguyên trạng thái lỏng. Tuy nhiên, khi đạt đến 100°C (điểm nút), nước chuyển từ thể lỏng sang thể khí. Đây là sự thay đổi về chất do sự tích lũy về lượng đạt tới giới hạn nhất định.

2. Biểu hiện của quy luật trong học tập của sinh viên

2.1. Tích lũy kiến thức từng ngày để đạt bước tiến về chất

Trong học tập, mỗi giờ lên lớp, mỗi trang sách được đọc, mỗi bài tập được hoàn thành đều là những thay đổi về lượng. Ban đầu, lượng kiến thức tích lũy còn ít nên sinh viên chưa nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt. Tuy nhiên, qua thời gian dài học tập nghiêm túc, lượng kiến thức được tích lũy ngày càng nhiều, tạo nên sự thay đổi về chất trong tư duy và năng lực học tập.

Chẳng hạn, một sinh viên học tiếng Anh mỗi ngày 30 phút có thể chưa thấy kết quả ngay. Nhưng sau nhiều tháng kiên trì học từ vựng, ngữ pháp và luyện nghe, khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh được nâng lên rõ rệt. Đây chính là sự chuyển hóa từ lượng sang chất.

2.2. Tích lũy kỹ năng để nâng cao năng lực nghề nghiệp

Không chỉ kiến thức mà các kỹ năng mềm như thuyết trình, làm việc nhóm, nghiên cứu khoa học hay sử dụng công nghệ thông tin cũng được hình thành thông qua quá trình tích lũy liên tục.

Mỗi lần tham gia thảo luận, mỗi bài thuyết trình hay mỗi dự án nhóm đều góp phần tăng thêm lượng kinh nghiệm thực tiễn. Khi kinh nghiệm được tích lũy đủ nhiều, sinh viên sẽ có sự thay đổi về chất, trở thành người tự tin, chủ động và có năng lực giải quyết vấn đề tốt hơn.

2.3. Tích lũy điểm số để đạt kết quả học tập cao

Điểm số từng bài kiểm tra, từng học phần là những biểu hiện cụ thể của sự thay đổi về lượng. Nếu sinh viên duy trì kết quả học tập tốt trong suốt quá trình học, đến cuối khóa sẽ đạt được những thành tích cao như học bổng, bằng tốt nghiệp loại giỏi hoặc xuất sắc. Đây là kết quả của quá trình tích lũy lượng dẫn đến sự thay đổi về chất trong kết quả học tập.

3. Sự tác động ngược lại của chất đối với lượng trong học tập

Sau khi đạt được sự thay đổi về chất, chất mới sẽ tác động trở lại quá trình tích lũy lượng. Ví dụ, khi sinh viên đã hình thành được phương pháp học tập khoa học, tư duy phản biện và khả năng tự học tốt (chất mới), việc tiếp thu kiến thức mới sẽ nhanh hơn và hiệu quả hơn. Nhờ đó, tốc độ tích lũy kiến thức và kỹ năng tiếp tục được nâng cao.

Tương tự, khi một sinh viên đạt học bổng hoặc có thành tích nghiên cứu khoa học tốt, điều đó tạo động lực để tiếp tục học tập, nghiên cứu và tích lũy thêm kiến thức mới. Chất mới trở thành nền tảng thúc đẩy sự phát triển về lượng ở trình độ cao hơn.

4. Ý nghĩa phương pháp luận đối với sinh viên

Thứ nhất, phải kiên trì tích lũy kiến thức: Không nên nóng vội mong muốn thành công trong thời gian ngắn. Mọi thành tích đều bắt đầu từ những cố gắng nhỏ hằng ngày.

Thứ hai, tránh tư tưởng chủ quan và đốt cháy giai đoạn: Nếu không có sự tích lũy đủ về lượng mà muốn tạo ra bước nhảy về chất thì rất khó đạt kết quả bền vững.

Thứ ba, biết tạo ra những bước đột phá đúng thời điểm: Khi đã tích lũy đủ điều kiện cần thiết, sinh viên cần mạnh dạn thực hiện những bước nhảy như tham gia nghiên cứu khoa học, thi chứng chỉ nghề nghiệp hoặc đảm nhận các vị trí lãnh đạo trong câu lạc bộ để nâng cao năng lực bản thân.

Thứ tư, không ngừng hoàn thiện bản thân sau mỗi bước phát triển: Sau khi đạt được thành công nhất định, sinh viên cần tiếp tục học tập và rèn luyện để tạo ra những thay đổi mới ở trình độ cao hơn.

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại phản ánh sâu sắc quá trình học tập và phát triển của sinh viên. Mỗi kiến thức được tích lũy, mỗi kỹ năng được rèn luyện và mỗi kinh nghiệm được trải nghiệm đều góp phần tạo nên những bước tiến quan trọng trong học tập và nghề nghiệp tương lai. Vì vậy, sinh viên cần nhận thức đúng vai trò của quá trình tích lũy, kiên trì học tập, rèn luyện không ngừng để tạo ra những bước phát triển về chất, từ đó đạt được thành công trong học tập và cuộc sống.

Th.s Trần Thị Dung – Giảng viên Bộ môn LLCT