Giếng Chăm và giếng cổ người Việt – dấu ấn giao thoa văn hóa trên đất Đà Nẵng
Trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Đà Nẵng, giếng nước không chỉ là công trình phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn là dấu tích quan trọng phản ánh đời sống, kỹ thuật khai thác nguồn nước và sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân. Đặc biệt, hệ thống giếng cổ có nguồn gốc Chăm và giếng làng của người Việt là hai loại hình di sản đáng chú ý, góp phần tái hiện lịch sử cư trú lâu đời trên vùng đất này.
Giếng Chăm thường có đặc điểm lòng giếng hình vuông, được xây dựng bằng gạch, đá hoặc kết hợp với kết cấu gỗ ở phần đáy. Một số giếng có dạng vuông ở dưới, tròn ở trên, phản ánh quá trình tu sửa và tiếp nhận của những cộng đồng cư dân về sau. Điểm nổi bật của giếng Chăm là kỹ thuật lựa chọn địa điểm, tìm mạch nước ngầm và xây dựng kết cấu bền vững, giúp nhiều giếng tồn tại qua hàng trăm năm, thậm chí vẫn giữ được nguồn nước trong, ngọt giữa những vùng đất ven biển. Đây là minh chứng cho tri thức bản địa về địa hình, địa chất và thủy văn của cư dân Chăm cổ.

Giếng Chăm tại Nam Ô. Ảnh tác giả (2025)
Giếng cổ người Việt, trong truyền thống làng xã, thường gắn với không gian đình làng, chùa, khu dân cư hoặc các điểm sinh hoạt chung. Giếng thường có hình tròn, xây bằng gạch hoặc đá, vừa đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt vừa trở thành không gian giao tiếp cộng đồng. Nếu đình làng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng thì giếng làng là nơi gắn bó với đời sống thường nhật, biểu tượng cho sự quần tụ, sẻ chia và tình làng nghĩa xóm.

Giếng làng Chuông (huyện Thanh Oai). Ảnh: Lê Bích
Tại Đà Nẵng, có thể nhận diện dấu ấn của hai truyền thống này qua những địa điểm tiêu biểu:
Dấu tích giếng Chăm: Giếng Đình, giếng Lăng, giếng Thành Cung và giếng Cồn Trò ở Nam Ô (Liên Chiểu); giếng Hời tại khu di tích Nghĩa trủng Hòa Vang (Khuê Trung, Cẩm Lệ); giếng Bộng trên đường Trưng Nữ Vương (Hải Châu). Đây là những dấu tích quan trọng của kỹ thuật khai thác nước thời Chăm Pa.
Dấu tích giếng làng Việt: Giếng cổ trong khuôn viên đình làng Thạc Gián (Thanh Khê) là một hình ảnh tiêu biểu để tìm hiểu mối quan hệ giữa nguồn nước, không gian đình làng và đời sống cộng đồng người Việt.
Điều đáng chú ý là sự khác biệt giữa giếng Chăm và giếng Việt không chỉ nằm ở hình dáng, vật liệu hay kỹ thuật xây dựng mà còn phản ánh những truyền thống văn hóa trong khai thác và sử dụng nguồn nước. Tuy nhiên, không nên xem hình tròn hay hình vuông là tiêu chí tuyệt đối để xác định nguồn gốc, bởi quá trình tiếp biến văn hóa đã tạo nên những dạng giếng mang đặc điểm đan xen giữa hai cộng đồng.
Từ giếng Chăm đến giếng làng Việt, có thể nhìn thấy một dòng chảy văn hóa liên tục trên vùng đất Đà Nẵng: người đi trước để lại tri thức, người đến sau tiếp nhận, cải biến và tiếp tục sử dụng. Những chiếc giếng cổ vì thế không chỉ lưu giữ dấu tích của một nền văn minh mà còn kể câu chuyện về sự cộng cư, giao lưu và tiếp biến văn hóa Việt – Chăm qua nhiều thế kỷ.
ThS. Nguyễn Thị Kim Bài
- Giới thiệu về các tộc người ở Việt Nam Nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á)
- “Hoa của phế tích”: Khi văn chương đánh thức những mảnh ký ức ngủ quên giữa lòng phố thị
- Ngôn ngữ mạng của giới trẻ: nguyên nhân và tác động
- Những bài học đối nhân rút ra từ cuốn "Đắc Nhân Tâm" - Dale Carnergie 1936
- Kỷ niệm 96 năm ngày thành lập MTTQ Việt Nam (18/11/1930 - 18/11/2026)