Những tiến bộ kỹ thuật và công nghệ như điện thoại thông minh, máy tính bảng, trò chơi điện tử, các nền tảng web, truyền hình và điện ảnh tạo nên một thế giới đa dạng của những hình ảnh chuyển động, tác động mạnh mẽ đến người trẻ nếu như chúng ta biết định hướng đúng đắn, đặc biệt là trong tác phẩm điện ảnh. Xem một bộ phim giải trí khác với việc xem nó như một tác phẩm nghệ thuật được tổ chức bằng hình ảnh, âm thanh và cách dựng phim. Từ sự khác biệt này, giáo dục điện ảnh cần hướng dẫn đến việc hình thành năng lực đọc hiểu hình ảnh chuyển động, tư duy phản biện và khả năng viết phê bình dựa trên ngôn ngữ điện ảnh.

 

Điện ảnh trước hết là một nghệ thuật của hình ảnh chuyển động. Nếu văn học tổ chức ý nghĩa chủ yếu bằng ngôn ngữ thì điện ảnh kiến ​​trúc tạo thế giới nghệ thuật bằng một hệ thống ký hiệu phức tạp, trong đó hình ảnh, âm thanh và xây dựng phim giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Vì thế, khi phân tích một bộ phim, không thể chỉ hỏi “phim kể chuyện gì?” hay “phim muốn gửi thông điệp gì?”, cần đặt câu hỏi: bộ phim đã kể câu chuyện chuyện đó bằng cách nào?

 

Thành phần đầu tiên là hình ảnh động. Góc máy, kích thước cảnh, vị trí máy quay, chuyển động máy, ánh sáng, màu sắc, bối cảnh, trang phục, đạo cụ, bố trí địa chỉ màn hình và diễn đàn đều tham gia vào công việc tạo nghĩa. Do đó, hình ảnh điện ảnh không phải là “ghi lại thực thi” một cách trung tính mà là kết quả của những lựa chọn nghệ thuật. Thành phần thứ hai là âm thanh. Lời thoại chỉ là một bộ phận của âm thanh điện ảnh. Tiếng động, âm thanh môi trường, Khoảng lặng và âm nhạc đều có khả năng tạo không khí, dẫn cảm xúc và mở rộng ý nghĩa hình ảnh. Một cảnh quay có thể thay đổi hoàn toàn thái độ khi nền nhạc được thay đổi hoặc khi mất biến đột ngột âm thanh. Vì vậy, xem phim mà bỏ qua âm thanh là bỏ qua một nửa lượng ngôn ngữ điện ảnh. Thành phần thứ yếu là dựng phim. Ý nghĩa của điện ảnh không chỉ nằm trong từng mảnh hình riêng lẻ mà còn được tạo ra từ quan hệ giữa các mẫu hình. Việc lựa chọn điểm cắt, thời lượng của một cảnh, chuyển đổi giữa không gian và thời gian, tốc độ dựng, liên tục hay bảo trì hình ảnh đều ảnh hưởng đến cách người xem nhận thức câu chuyện. Chính sách xây dựng các hình ảnh rời rạc thành một dòng thời gian và một ý nghĩa cấu trúc.

 

Vì vậy, ngôn ngữ điện ảnh là một hệ thống phối hợp giữa hình ảnh, âm thanh và xây dựng phim, cùng nhiều yếu tố khác như diễn xuất, ánh sáng, màu sắc, thiết kế mỹ thuật và chuyển động máy quay.

 

Điện ảnh có vai trò gì trong đời sống của con người? Thứ nhất,góp phần giáo dục thẩm mỹ. Chúng ta học cách quan sát, nhận biết cái đẹp, cấu hình cấu trúc hình ảnh, nhịp điệu, âm thanh và phong cách nghệ thuật. Thứ hai, điện ảnh phát triển tư duy phản biện và năng lực truyền thông . Một người xem có năng lực không tiếp tục nhận hình ảnh một cách thụ động mà biết đặt câu hỏi: Ai đang nhìn? Máy quay đứng ở đâu? Vì sao cảnh này được quay như vậy? Âm thanh đang dẫn cảm xúc thế nào? Điều gì được thấy và điều gì bị che khuất?

 

Thứ ba, điện ảnh tạo điều kiện phát triển khả năng đồng cảm và nhận thức xã hội . Những thế giới sống khác biệt được đưa vào trải nghiệm của người xem thông qua nhân vật, không gian, hoàn cảnh và xung đột. Vì vậy biết xem phim sẽ hình thành năng lực điện ảnh và tiền đề cơ bản đầu tiên để công nghiệp điện ảnh vận hành.

 

Điều quan trọng của công việc tiếp theo hình thành một công chúng có năng lực xem, hiểu, trao đổi và đánh giá điện ảnh. Một người đã hiểu về điện ảnh không nhất thiết phải biết cách sử dụng máy quay hay dựng phim, nhưng cần nhận ra rằng một bộ phim không được tạo chỉ bởi câu chuyện và thông điệp. Đằng sau mỗi hình ảnh, âm thanh, mẫu hình, chuyển động máy quay hay điểm cắt đều là những lựa chọn có ý chủ đạo của người làm phim.

 

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Bộ phim nói về điều gì?”, người xem cần hình thành một câu hỏi chuỗi rộng hơn: Bộ phim kể điều gì? Kể bằng cách nào? Vì sao lại lựa chọn cách kể chuyện? Và cách kể đó tạo ra hiệu quả thẩm mỹ, cảm xúc hay tư tưởng gì?

 

Có thể thiết lập quá trình xem phim có chiều sâu qua 5 bước: xem để trải nghiệm. Ở bước này, cảm xúc cá nhân không phải là điều cần loại bỏ . Ngược lại, nó là điểm khởi động của quá trình nhận tiếp theo. Tuy nhiên, cảm xúc chỉ trở thành cơ sở của phê bình khi người xem có thể quay lại bộ phim để tìm kiếm những bằng chứng giải thích cho cảm xúc cảm xúc. Xem để khảo sát ngôn ngữ điện ảnh: người xem cần chuyển từ trạng thái “theo dõi câu chuyện” sang quan sát cách bộ phim được tạo ra  Khi đó, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là “Cảnh này có ý nghĩa gì?” mà trước hết phải là: “Cảnh này được tạo ra như thế nào?”. Xem để phân tích phim, người xem cần quan sát các cảnh kết nối với nhau. Tại sao đạo diễn cắt ở thời điểm đó? Vì sao một cảnh được giữ lâu hơn bình thường? Vì sao máy quay chuyển từ nhân vật này sang nhân vật khác? Vì sao sau một cảnh báo ồn ào xuất hiện một khoảng lặng? Vì sao câu chuyện xung đột sang một không thời gian hoặc thời gian khác? Từ hình thức đi đến ý nghĩa. Sau khi quan sát hình ảnh, âm thanh và dựng phim, người xem mới đến diễn đàn giải nhân vật, chủ đề và thông điệp. Viết phê bình: Một bài phê bình điện ảnh có chiều sâu nên trả lời câu hỏi: phim nói gì - phim nói bằng cách nào - nói cách ấy tạo ra hiệu quả nghệ thuật gì? Chính bước cuối cùng này khiến cho việc giáo dục điện ảnh trong trường học trở nên cấp thiết hơn bao giờ.

 

Như vậy, giáo dục điện ảnh không có thể được hiểu rộng hơn như quá trình hiển thị thành văn bản xem phim của cộng đồng. Một xã hội có văn hóa điện ảnh không chỉ cần nhiều người đi xem phim mà cần những người biết xem có ý thức. Các sân khấu, liên hoan phim, câu lạc bộ điện ảnh, thư viện phim, các buổi giao lưu với đạo diễn và diễn viên, thảo luận phê bình, các nền tảng giới thiệu và phân tích phim đều có thể trở thành thành công để chúng ta học cách đọc điện. Điều quan trọng nhất là thay đổi quan niệm về hoạt động xem phim: xem phim không chỉ tiếp tục nhận nội dung mà còn đọc một hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật . Một người xem có năng lực sẽ biết phân biệt câu chuyện với cách kể chuyện, nội dung với hình thức, cảm xúc cá nhân với bằng chứng nghệ thuật. Họ nhận ra rằng một bộ phim không được tạo chỉ bởi điều chỉnh nó nói, mà còn bởi cách nó nhìn, cách nó nghe và cách tổ chức thời gian.

 

Từ đó, có thể nhìn nhận giáo dục điện ảnh như một quá trình đi từ “xem phim” đến “đọc điện ảnh”, từ kháng giả tiếp nhận thụ động đến công chúng điện ảnh có năng lực thẩm mỹ và tư duy phản biện . Và khi công chúng biết đọc ngôn ngữ điện ảnh, hoạt động phê bình cũng có cơ sở để vượt qua những lời khen ngợi cảm tính, trở thành một hình thức đối thoại có cơ sở với sản phẩm điện ảnh.

 

ThS. Bùi Thị Kim Phượng