Khi ra mắt vào năm 1976, tiểu thuyết Cội rễ của nhà văn Mỹ Alex Haley đã tạo nên một cơn địa chấn văn hóa mãnh liệt trên toàn cầu và trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong văn học Mỹ thế kỷ XX. Tác phẩm xuất sắc đến mức ngay trong năm 1977, một bộ phim truyền hình chuyển thể cùng tên đã được gấp rút sản xuất và phát sóng. Sự kiện điện ảnh này nhanh chóng trở thành một hiện tượng vô tiền khoáng hậu trong lịch sử, khi lượng người xem tại thời điểm đó đã vượt qua cả tác phẩm kinh điển "Cuốn theo chiều gió" để thiết lập nên những kỷ lục rating chưa từng có. Sức hút khổng lồ từ màn ảnh nhỏ đã chứng minh sức mạnh đại chúng của một câu chuyện vốn được xem là biểu tượng giành lại tiếng nói cho cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Tại Việt Nam, từ năm 1985, dịch giả Dương Tường đã giới thiệu kiệt tác này đến với độc giả qua bản dịch sâu sắc, bắt đầu hành trình chinh phục và để lại ấn tượng không phai mờ trong lòng nhiều thế hệ người đọc suốt bốn thập kỷ qua.

Cội rễ kể lại câu chuyện kéo dài hơn hai trăm năm của một gia đình người Mỹ gốc Phi, bắt đầu từ Kunta Kinte - một thanh niên thuộc bộ tộc Mandinka sống tại vùng Juffure ở Gambia vào thế kỷ XVIII. Trong một lần vào rừng, Kunta bị những kẻ buôn nô lệ bắt cóc và đưa sang Bắc Mỹ trên những con tàu vượt Đại Tây Dương. Tại đây, anh bị tước đoạt tên tuổi, ngôn ngữ, văn hóa và buộc phải sống dưới thân phận nô lệ.

Mặc dù phải chịu đựng những hình thức áp bức khắc nghiệt, Kunta Kinte vẫn không từ bỏ ký ức về quê hương và luôn tìm cách truyền lại cho con cháu những mảnh ghép cuối cùng của nguồn cội châu Phi. Qua nhiều thế hệ kế tiếp, từ Kizzy, Chicken George đến Tom Murray, câu chuyện gia đình tiếp tục phản ánh những biến động lớn của lịch sử nước Mỹ, từ thời kỳ nô lệ, Nội chiến, Tái thiết cho đến thời hiện đại. Hành trình ấy cuối cùng dẫn đến chính Alex Haley - người kể chuyện và cũng là hậu duệ của dòng họ - trong nỗ lực truy tìm nguồn gốc tổ tiên của mình.

Với kết cấu sử thi gia đình kéo dài qua nhiều thế hệ, Cội rễ không chỉ kể về số phận một cá nhân mà còn tái hiện lịch sử của hàng triệu người châu Phi bị cưỡng bức di cư trong hệ thống buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương.

Giá trị nổi bật nhất của Cội rễ nằm ở khả năng phục hồi ký ức lịch sử từ góc nhìn của những con người từng bị gạt ra ngoài lề các bản tường thuật chính thống. Nếu lịch sử truyền thống thường được viết bởi những người nắm quyền lực, thì Alex Haley lựa chọn kể lại lịch sử từ phía những nạn nhân của chế độ nô lệ. Thông qua số phận Kunta Kinte, tác phẩm cho thấy sự tàn bạo của chủ nghĩa thực dân và chế độ nô lệ không chỉ ở việc bóc lột sức lao động mà còn ở nỗ lực xóa bỏ căn tính văn hóa của con người.

Tuy nhiên, Cội rễ không phải là câu chuyện về sự thất bại của nhân phẩm. Ngược lại, tác phẩm khẳng định sức sống mãnh liệt của ký ức văn hóa và khả năng chống lại sự lãng quên. Dù bị cưỡng ép thay tên đổi họ, dù bị tách khỏi quê hương và cộng đồng, Kunta Kinte vẫn kiên trì lưu giữ ký ức về châu Phi như một hành động phản kháng tinh thần. Chính ký ức ấy trở thành sợi dây liên kết các thế hệ hậu duệ và là nền tảng để họ duy trì ý thức về bản thân.

Trong bối cảnh thế kỷ XXI, khi các vấn đề về chủng tộc, di cư, bản sắc và bất bình đẳng xã hội vẫn tiếp tục hiện diện trên phạm vi toàn cầu, Cội rễ cho thấy giá trị thời sự đặc biệt. Tác phẩm đặt ra những câu hỏi căn bản: Con người là ai khi bị tước đoạt lịch sử của mình? Điều gì giúp một cộng đồng duy trì bản sắc trước những biến động dữ dội của lịch sử? Bằng cách trả lời những câu hỏi ấy thông qua câu chuyện gia đình, Haley đã biến trải nghiệm riêng của người Mỹ gốc Phi thành một vấn đề mang tính phổ quát của nhân loại.

Đồng thời, tác phẩm còn gửi gắm thông điệp về tầm quan trọng của việc truy tìm nguồn cội. Trong một thế giới toàn cầu hóa với sự dịch chuyển liên tục của con người, hành trình đi tìm “cội rễ” không chỉ là nhu cầu nhận diện quá khứ mà còn là cách để xác lập vị trí của bản thân trong hiện tại. Đây chính là lý do khiến Cội rễ vẫn giữ được sức hấp dẫn đối với độc giả đương đại.

Một trong những thành công nghệ thuật lớn nhất của Cội rễ là sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử, truyền thống kể chuyện dân gian và kỹ thuật tự sự hiện đại. Haley đã xây dựng một kết cấu sử thi nhiều thế hệ, cho phép lịch sử cá nhân và lịch sử dân tộc đan xen vào nhau một cách tự nhiên. Mỗi nhân vật vừa là một cá thể độc lập vừa là mắt xích trong chuỗi ký ức xuyên thế hệ.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng là điểm nổi bật của tác phẩm. Kunta Kinte không được khắc họa như một anh hùng lý tưởng hóa mà như một con người bình thường với những khát vọng, đau đớn và giới hạn rất thực. Chính điều này giúp nhân vật trở nên thuyết phục và tạo được sự đồng cảm sâu sắc nơi người đọc.

Bên cạnh đó, việc tái hiện đời sống văn hóa Mandinka thông qua ngôn ngữ, phong tục, nghi lễ và truyền thuyết dân gian đã góp phần khôi phục một không gian văn hóa châu Phi vốn từng bị che khuất trong nhiều diễn ngôn phương Tây. Sự đan xen giữa các lớp ký ức, các câu chuyện truyền khẩu và những dữ liệu lịch sử khiến tác phẩm vừa mang tính tư liệu vừa giàu chất văn chương.

Ngoài ra, việc sử dụng mô hình truyện kể gia đình nhiều thế hệ giúp Haley mở rộng quy mô phản ánh lịch sử. Thay vì tập trung vào một thời điểm, tác phẩm cho thấy những hệ quả kéo dài của chế độ nô lệ qua nhiều thế kỷ, từ đó tạo nên chiều sâu lịch sử hiếm thấy trong văn học Mỹ.

Các nghiên cứu gần đây đã mở ra nhiều cách đọc mới đối với Cội rễ. Nếu trước đây tác phẩm thường được xem như một bản trường ca về nguồn gốc người Mỹ gốc Phi, thì ngày nay các học giả nhấn mạnh hơn đến vai trò của ký ức chấn thương và bản sắc hậu thuộc địa.

Từ góc độ nghiên cứu ký ức, Cội rễ có thể được xem là một “kho lưu trữ ký ức văn hóa” (cultural memory archive), nơi những trải nghiệm đau thương của quá khứ được lưu giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. Điều đáng chú ý là ký ức trong tác phẩm không tồn tại dưới dạng tư liệu chính thức mà được bảo tồn thông qua kể chuyện, truyền khẩu và những mảnh ký ức gia đình. Điều này cho thấy văn học có thể trở thành một hình thức lưu giữ lịch sử hiệu quả không kém các thiết chế chính thống.Từ góc nhìn nghiên cứu bản sắc, Cội rễ còn phản ánh quá trình tái kiến tạo căn tính của những cộng đồng bị đứt gãy lịch sử. Hành trình đi tìm nguồn cội của Alex Haley không đơn thuần là cuộc truy tìm gia phả mà là hành trình khôi phục quyền được nhớ và quyền được kể câu chuyện của chính mình.

Đọc lại Cội rễ trong bối cảnh hiện nay, người đọc nhận ra rằng tác phẩm không chỉ nói về người Mỹ gốc Phi. Đó còn là câu chuyện của mọi cộng đồng từng trải qua chiến tranh, di cư, lưu đày hay mất mát ký ức tập thể. Chính chiều kích nhân văn rộng lớn ấy đã giúp tác phẩm tiếp tục sống động trong đời sống học thuật và văn hóa đương đại. Gần năm mươi năm sau khi ra đời, Cội rễ vẫn giữ nguyên vị thế của một tác phẩm kinh điển trong văn học thế giới. Với sự kết hợp giữa lịch sử, ký ức và tự sự gia đình, Alex Haley đã tạo nên một câu chuyện vừa mang tính dân tộc vừa mang ý nghĩa phổ quát. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở việc tái hiện lịch sử nô lệ mà còn ở khả năng khẳng định sức mạnh của ký ức và bản sắc con người trước những biến động của thời đại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và những cuộc tranh luận ngày càng sâu sắc về chủng tộc, ký ức và công lý xã hội, Cội rễ vẫn là một văn bản cần được đọc lại như một lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc hiểu quá khứ để kiến tạo tương lai.

Bùi Thị Kim Phượng