Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) trong những năm gần đây đang đặt ra nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn sâu sắc, trong đó có câu hỏi: liệu AI có làm thay đổi quan niệm về giá trị lao động trong triết học Mác hay không. Đây không chỉ là một vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề mang tính triết học, liên quan trực tiếp đến cách hiểu về con người, lao động và giá trị trong xã hội hiện đại.

Trong triết học Mác, đặc biệt trong tác phẩm Tư bản, Karl Marx đã khẳng định rằng lao động của con người là nguồn gốc tạo ra giá trị. Giá trị hàng hóa được đo bằng “thời gian lao động xã hội cần thiết” để sản xuất ra nó. Lao động ở đây không chỉ là hoạt động chân tay mà còn bao gồm lao động trí óc, và chính lao động sống của con người mới là yếu tố tạo ra giá trị mới, còn máy móc, tư liệu sản xuất chỉ chuyển giá trị của mình vào sản phẩm.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI – với khả năng học hỏi, phân tích và thậm chí “sáng tạo” – đang làm mờ đi ranh giới truyền thống giữa lao động của con người và hoạt động của máy móc. AI không chỉ thay thế lao động giản đơn mà còn dần xâm nhập vào các lĩnh vực lao động trí tuệ như viết lách, thiết kế, lập trình, phân tích dữ liệu. Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi: nếu máy móc có thể thực hiện phần lớn công việc, thì lao động của con người còn giữ vai trò trung tâm trong việc tạo ra giá trị hay không?

Thực chất, nếu nhìn từ lập trường của triết học Mác, AI không trực tiếp làm thay đổi bản chất của học thuyết giá trị lao động, mà làm thay đổi hình thức biểu hiện của nó. AI, dù hiện đại đến đâu, vẫn là sản phẩm của lao động con người, được tạo ra từ tri thức, dữ liệu và hệ thống kỹ thuật do con người xây dựng. Do đó, giá trị mà AI “tạo ra” thực chất vẫn là sự kết tinh gián tiếp của lao động con người. AI có thể nâng cao năng suất lao động, rút ngắn thời gian lao động cần thiết, nhưng không thể tự thân trở thành chủ thể tạo ra giá trị theo nghĩa Mác-xít.

Tuy vậy, AI làm biến đổi sâu sắc cách thức tạo ra và phân phối giá trị trong xã hội. Trước hết, nó làm giảm nhu cầu lao động trực tiếp trong nhiều ngành nghề, dẫn đến nguy cơ thất nghiệp hoặc chuyển dịch cơ cấu lao động. Khi một lượng lớn công việc được tự động hóa, “thời gian lao động xã hội cần thiết” có thể giảm xuống, kéo theo sự biến động trong giá trị hàng hóa. Đồng thời, giá trị ngày càng gắn với tri thức, dữ liệu và công nghệ – những yếu tố mang tính phi vật chất nhiều hơn so với trước đây.

Một hệ quả quan trọng khác là sự thay đổi trong cách nhìn nhận về “lao động có giá trị”. Trong xã hội truyền thống, lao động sản xuất vật chất giữ vai trò trung tâm. Nhưng trong thời đại AI, các hoạt động như sáng tạo nội dung, phát triển thuật toán, quản lý dữ liệu… trở thành những hình thức lao động quan trọng. Điều này mở rộng nội hàm của khái niệm lao động, nhưng không phủ nhận nguyên lý cơ bản của triết học Mác mà chỉ làm phong phú thêm cách hiểu về nó.

Bên cạnh đó, AI cũng làm nổi bật hơn mâu thuẫn trong quan hệ sản xuất mà Karl Marx đã chỉ ra. Khi lực lượng sản xuất phát triển đến trình độ cao với sự hỗ trợ của AI, nhưng quan hệ sản xuất không thay đổi tương ứng, sẽ dẫn đến bất bình đẳng gia tăng. Những người sở hữu công nghệ và dữ liệu có thể chiếm phần lớn giá trị thặng dư, trong khi người lao động bị giảm vai trò hoặc bị thay thế. Điều này đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh các thiết chế kinh tế – xã hội để phù hợp với sự phát triển mới của lực lượng sản xuất.

Từ góc độ triết học, AI còn làm thay đổi cách con người tự nhận thức về vai trò của mình trong quá trình lao động. Nếu trước đây lao động là hoạt động đặc trưng phân biệt con người với các loài khác, thì nay AI đang “chia sẻ” một phần chức năng đó. Tuy nhiên, chính điều này lại làm nổi bật hơn bản chất sáng tạo, ý thức và giá trị nhân văn của lao động con người – những yếu tố mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn.

Tóm lại, sự xuất hiện của AI không phủ định quan niệm về giá trị lao động trong triết học Mác, mà làm cho quan niệm đó cần được nhận thức lại trong điều kiện lịch sử mới. Lao động vẫn là nguồn gốc của giá trị, nhưng hình thức lao động, cách thức tạo ra giá trị và phân phối giá trị đang thay đổi sâu sắc. Do đó, việc vận dụng học thuyết giá trị lao động của Mác trong thời đại AI đòi hỏi sự linh hoạt, sáng tạo và gắn với thực tiễn phát triển của khoa học – công nghệ hiện đại.

                                                                                    TRỊNH ĐÌNH THANH

                                                                                    BỘ MÔN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ