Những ô cửa gió lộng (Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành năm 2024, tái bản 2026) là tập hồi ức của Lưu Tuấn Anh, con trai nhà thơ Xuân Quỳnh, viết về mẹ, cha dượng Lưu Quang Vũ, cha ruột Lưu Tuấn, hai người em Lưu Quỳnh Thơ (Mí) và Lưu Minh Vũ (Kít). Cuốn sách gồm 169 trang, nhưng không gian ký ức mà nó mở ra rộng hơn rất nhiều so với dung lượng ấy. Điều đáng chú ý là tác giả không bắt đầu bằng ý định dựng một công trình nghiên cứu hay viết tiểu sử những nhân vật nổi tiếng. Anh kể từ vị trí của một người con, một người anh, người đã từng sống trong chính ngôi nhà ấy, chứng kiến những vui buồn, những thiếu thốn, những yêu thương và cả những mất mát. Qua những câu chuyện gia đình, tác phẩm không chỉ giúp độc giả nhìn lại chân dung nhà thơ Xuân Quỳnh, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ mà còn tái hiện một Hà Nội của những năm tháng đã xa, cùng những tình cảm, nếp sống và biến động âm thầm trong một gia đình đặc biệt.

1. Những chân dung

Xuân Quỳnh - người mẹ phía sau những vần thơ giàu nữ tính

Trong năm chân dung của cuốn sách, Xuân Quỳnh có lẽ là nhân vật để lại nhiều dư âm nhất. Người đọc vốn đã quen với một Xuân Quỳnh đằm thắm, nồng nàn trong Sóng, Thuyền và biển, Tự hát...; một tâm hồn luôn khao khát yêu thương, luôn nhạy cảm trước những bất trắc của tình yêu và cuộc đời. Nhưng qua ký ức của Lưu Tuấn Anh, một Xuân Quỳnh khác hiện lên: người mẹ thông minh, hóm hỉnh, giàu lòng trắc ẩn, quyết liệt trong việc giáo dục con cái và đặc biệt coi trọng tri thức. Có một chi tiết rất đáng chú ý: bà chỉ học hết lớp 4 nhưng đã kiên trì tự học, đọc sách, trau dồi tiếng Việt, tiếng Pháp và sớm nhận ra tầm quan trọng của tiếng Anh. Trong cuộc trò chuyện với con, bà nói: “Vì nó là cánh cửa mở vào kho tri thức của nhân loại”. Câu nói giản dị ấy không chỉ cho thấy tầm nhìn vượt trước thời đại của một người phụ nữ, mà còn hé lộ quan niệm giáo dục tiến bộ: học tập là con đường để con người tự mở rộng thế giới của mình. Đặc biệt, tác giả không chỉ nhớ mẹ qua những bài học lớn lao mà còn qua những phản ứng rất nhỏ: nhẫn nại tìm con cá cờ cho em chơi, tinh tế và yêu chồng vô điều kiện; hay nỗi buồn khi mất chiếc xe đạp cũ gắn với kỷ niệm gia đình, sự day dứt khi một con mèo hoang bị chết, những lo lắng về tương lai của các con... Những chi tiết ấy làm hiện lên một Xuân Quỳnh giàu lòng thương đến mức đôi khi sự nhạy cảm của bà dường như vượt khỏi những gì người khác có thể nhận thấy. Đằng sau người nghệ sĩ luôn viết về tình yêu là một người phụ nữ phải gánh trên vai những lo toan cơm áo, gia đình và tương lai. Chính sự kết hợp giữa tài năng nghệ thuật và thiên chức làm mẹ đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho chân dung Xuân Quỳnh trong tác phẩm.

 Lưu Quang Vũ - người nghệ sĩ tài hoa và người cha giàu lòng nhân hậu

Nếu Xuân Quỳnh được nhìn từ chiều sâu của tình mẫu tử thì Lưu Quang Vũ lại được tái hiện qua những câu chuyện đời thường đầy sức gợi. Công chúng thường biết đến ông như một hiện tượng sân khấu của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, một tác giả có sức sáng tạo mãnh liệt, luôn trăn trở trước những vấn đề nóng bỏng của xã hội. Nhưng trong ký ức của Lưu Tuấn Anh, trước hết ông là một người dượng hiền lành, rộng rãi, thương con và có phần lãng tử. Một khoản nhuận bút ít ỏi đôi khi cũng đủ để ông đưa cả gia đình đi ăn phở, chỉ để được nhìn thấy vợ con vui vẻ. Khi không có điều kiện đi chơi xa, ông cùng Xuân Quỳnh đạp xe đưa các con xuống cảng Phà Đen, ngồi bên sông Hồng ngắm tàu bè và ăn bánh mì mang theo. Những chuyến đi không tốn kém ấy lại trở thành kỷ niệm giàu sức sống hơn bất cứ món quà vật chất nào. Một chi tiết khác đặc biệt gợi cảm là hình ảnh Lưu Quang Vũ xách nước trong khu tập thể 96 phố Huế. Giữa cảnh người dân phải xếp hàng chờ từng xô nước, ông thường lặng lẽ tránh những va chạm, đôi khi phải đi lấy nước tận phố Trần Nhân Tông lúc đêm khuya. Hình ảnh một nhà viết kịch tài danh, trong bộ quần áo giản dị, xách hai xô nước giữa Hà Nội, có sức lay động bởi nó kéo người nghệ sĩ từ đỉnh cao danh vọng trở về với những nhọc nhằn của đời sống. Tác giả còn nhấn mạnh sự phản đối của ông đối với bạo lực, sự dịu dàng trong cách dạy con và lòng rộng lượng ngay cả khi gia đình còn thiếu thốn. Đó là một Lưu Quang Vũ không chỉ giàu tài năng mà còn giàu tình thương. Những hồi ức này mang đến cho bạn đọc những thông tin giá trị về thời cuộc, về cá tính của ông. Đặc biệt, những trang viết về ông còn gợi ra một chiều kích khác trong sáng tạo: phía sau người viết kịch luôn trăn trở với hiện thực là một tâm hồn thi sĩ, có khả năng quan sát, rung động và suy tư ngay trong những công việc nhỏ nhặt nhất.

Những chân dung khác: Lưu Tuấn, Quỳnh Thơ (Mí) và Lưu Minh Vũ (Kít)

Tập sách không chỉ là hồi ức về Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ mà còn có những thành viên khác trong gia đình. Nghệ sĩ violin Lưu Tuấn, người cha ruột của Lưu Tuấn Anh, hiện lên với một vẻ đẹp trầm lặng, chỉn chu và giàu tình nghĩa. Sau cuộc chia tay với Xuân Quỳnh, ông vẫn dành cho con tình thương và sự chăm sóc bền bỉ, đồng thời giữ được mối quan tâm sâu sắc đối với gia đình cũ. Điều đáng quý là tình cảm ấy không bị giới hạn bởi quan hệ hôn nhân đã kết thúc. Trong những ngày bi kịch xảy ra, nỗi đau của ông trước sự ra đi của Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ và Quỳnh Thơ cho thấy những sợi dây tình cảm vẫn tồn tại vượt lên trên mọi ranh giới thông thường. Bé Mí - Lưu Quỳnh Thơ, người con chung của Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ, lại là một khoảng sáng trong trẻo của cuốn sách. Qua lời kể của người anh, Mí hiện lên thông minh, đáng yêu, có nét tài hoa của cha mẹ và là một phần không thể thiếu trong những sinh hoạt gia đình. Sự hiện diện của Mí khiến những trang viết về gia đình có thêm vẻ hồn nhiên, tươi sáng; đồng thời, sự vắng mặt của em sau biến cố năm 1988 lại tạo nên một khoảng trống đau đớn. Trong khi đó, Kít - Lưu Minh Vũ, con trai Lưu Quang Vũ với người vợ trước, là một nhân vật đặc biệt bởi câu chuyện của em góp phần làm rõ tình cảm anh em không phân biệt huyết thống. Tình thân giữa Tuấn Anh, Mí và Kít được hình thành từ những năm tháng cùng sống, cùng học tập, cùng chia sẻ niềm vui và những thiếu thốn. Qua cách kể của tác giả, gia đình hiện lên không theo mô hình quan hệ thông thường mà bằng sự bao dung, gắn bó và trách nhiệm với nhau. Cái hay là Lưu Tuấn Anh không cố tạo ra những hình tượng hoàn hảo; anh kể về từng người bằng sự gần gũi, trân trọng, để độc giả tự nhận ra vẻ đẹp của tình thân. Năm chân dung, năm sắc thái khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: tình yêu thương là nền tảng giữ cho gia đình ấy tồn tại, ngay cả khi những biến cố nghiệt ngã đã chia cắt họ.

2. Hà Nội xưa - không gian sống làm nên linh hồn của cuốn sách

Một trong những giá trị đáng chú ý của tác phẩm là khả năng tái hiện đời sống Hà Nội những năm tháng bao cấp qua ký ức của một gia đình nghệ sĩ. Hà Nội trong Những ô cửa gió lộng không phải Hà Nội của những danh thắng, những con phố được miêu tả bằng vẻ đẹp cổ kính hay những trang văn hoài niệm quen thuộc. Đó là Hà Nội của khu tập thể 96 phố Huế, của những căn phòng chật hẹp bốn bề sách vở, những vòi nước công cộng, những chiếc xô chậu xếp hàng, những chiếc xe đạp cũ và những chuyến đi chơi ít tốn kém. Đó còn là Hà Nội của Chợ Trời, khu tập thể Nguyễn Công Trứ, phố Trần Nhân Tông, cảng Phà Đen và dòng sông Hồng với những chuyến tàu bè qua lại. Những địa danh ấy không đơn thuần làm nhiệm vụ xác định bối cảnh mà còn mang trong mình ký ức của một thời đại. Đặc biệt, câu chuyện về việc xếp hàng lấy nước cho thấy rất rõ những khó khăn vật chất của đời sống đô thị thời bao cấp. Trong hoàn cảnh ấy, người ta có thể tranh cãi, va chạm vì một xô nước, nhưng cũng có những con người chọn cách lặng lẽ nhường nhịn như Lưu Quang Vũ. Chính sự tương phản giữa cái chật chội của không gian sống và sự rộng mở bao dung của tình cảm con người đã tạo nên sức gợi cho tác phẩm. Hà Nội hiện lên không chỉ bằng cảnh vật mà bằng âm thanh, sinh hoạt, nếp ứng xử và những mối quan hệ giữa người với người. Có thể nói, tác giả đã vô tình làm được một công việc có ý nghĩa như một nhà lưu giữ ký ức: bảo tồn những lát cắt đời sống tưởng chừng nhỏ bé nhưng đang dần xa khuất trong nhịp sống hiện đại. Qua đó, người đọc hôm nay, đặc biệt là những thế hệ không trải qua thời bao cấp, có thể hình dung rõ hơn một Hà Nội vừa thiếu thốn, vừa ấm áp; một bữa phở, một chuyến đi chơi bên sông hay một buổi tối cả nhà quây quần đôi khi lớn hơn rất nhiều những tiện nghi vật chất.

3. Nghệ thuật kể chuyện và cảm xúc của người viết

Xét về phương diện nghệ thuật, Những ô cửa gió lộng hấp dẫn trước hết bởi lối viết hồi ức tự nhiên, chân thực, không lên gân và không cố tạo ra những bi kịch hóa. Lưu Tuấn Anh lựa chọn ngôi kể thứ nhất, đặt mình vào vị trí người trong cuộc để kể về những gì đã trải qua. Cấu trúc tác phẩm không xây dựng như một cuốn tiểu sử với trình tự thời gian chặt chẽ, mà giống như những cánh cửa lần lượt mở ra, mỗi cánh cửa dẫn đến một con người, một sự việc, một kỷ niệm. Từ câu chuyện tự học của Xuân Quỳnh đến những chuyến đi chơi bên sông của Lưu Quang Vũ, từ những sinh hoạt trong khu tập thể đến tình cảm giữa các anh em, các mảnh ghép được kết nối bằng mạch liên tưởng và cảm xúc. Đặc sắc của cách viết nằm ở khả năng lấy chi tiết nhỏ để gợi ra vấn đề lớn. Một cuốn từ điển tiếng Pháp, một chiếc xe đạp cũ, hai xô nước, một bữa phở hay một buổi học ngoại ngữ đều có thể trở thành điểm tựa để người kể mở rộng câu chuyện về tính cách, quan niệm sống và tình cảm của nhân vật. Giọng văn của tác giả có sự đan xen giữa hóm hỉnh, trìu mến và suy tư. Có những đoạn khiến người đọc bật cười bởi sự tinh nghịch của trẻ nhỏ, những tình huống sinh hoạt gia đình; nhưng cũng có những đoạn khiến người đọc lặng đi khi nhận ra phía sau những kỷ niệm vui vẻ là một mất mát không thể bù đắp. Đáng chú ý, cảm xúc của Lưu Tuấn Anh không chỉ là nỗi nhớ mà còn là sự thức nhận muộn màng. Anh từng có những năm tháng chưa thực sự hiểu hết thơ văn của mẹ và dượng; chỉ sau khi họ qua đời, khi đọc lại những tác phẩm và đối diện với ký ức, anh mới có nhu cầu tìm hiểu sâu hơn về những con người đã tạo nên thế giới tuổi thơ của mình. Bởi vậy, cuốn sách còn mang ý nghĩa của một hành trình trở về, một cuộc đối thoại muộn giữa người con với những người thân đã khuất. Tình cảm ấy được thể hiện kín đáo, không bi lụy, nhưng càng đọc càng thấm thía. Việc cuốn sách được trao Giải B – Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2025 cũng cho thấy sức lan tỏa và giá trị của một tác phẩm hồi ức vượt ra ngoài phạm vi câu chuyện riêng của gia đình.

Sau cùng, điều còn lại khi khép lại Những ô cửa gió lộng không chỉ là hình ảnh một Xuân Quỳnh tài hoa, một Lưu Quang Vũ giàu lòng nhân hậu hay những thành viên trong một gia đình nghệ sĩ đặc biệt. Đó còn là nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của tình thân, về sự mong manh của hạnh phúc và sức mạnh bền bỉ của ký ức. Tựa đề cuốn sách gợi một liên tưởng đẹp về một khoảng đời, một con người, một miền kỷ niệm; về dòng thời gian,về hơi thở của cuộc sống. Những người đã khuất không còn hiện diện trong đời sống thường nhật, nhưng qua từng trang viết, họ vẫn được nhìn thấy, được lắng nghe và được yêu thương. Có lẽ, thành công lớn nhất của Lưu Tuấn Anh là đã không viết một cuốn sách để dựng tượng đài cho những người thân nổi tiếng, mà viết để trả lại cho họ gương mặt đời thường, với tất cả những gì bình dị và đáng quý nhất. Và cũng từ những câu chuyện riêng tư ấy, cuốn sách chạm đến một tình cảm phổ quát là ai trong chúng ta cũng có những ô cửa ký ức của riêng mình chỉ cần mở ra thì những kí ức thân thuộc lại trở về.

ThS. Bùi Thị Kim Phượng