Cuốn sách Việt Nam thời khai sinh của tác giả Nguyễn Phương, được Phòng Nghiên cứu Sử, Viện Đại học Huế xuất bản năm 1965, là một công trình khảo cứu về lịch sử Việt Nam thời kỳ đầu. Với dung lượng 361 trang, cuốn sách tập trung nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển ban đầu của cộng đồng cư dân Việt cổ, lịch sử Lạc Việt, vấn đề nguồn gốc dân tộc Việt Nam, cũng như tổ chức hành chính và chính trị của người Việt trong thời kỳ Bắc thuộc và giai đoạn độc lập. Qua đó, tác phẩm góp phần phản ánh những vấn đề được quan tâm trong nghiên cứu cổ sử Việt Nam vào giữa thế kỷ XX.

Về nội dung, cuốn sách gồm chín chương chính và một phần phụ lục. Chương I, Những người sống đầu tiên trên đất Việt Nam, mở đầu bằng việc tìm hiểu những cư dân đầu tiên sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam. Chương II và chương III, cùng mang tên Tiền sử Lạc Việt, tập trung vào giai đoạn tiền sử của người Lạc Việt. Tiếp đó, chương IV và chương V, với chủ đề Lịch sử Lạc Việt, nghiên cứu quá trình phát triển của cộng đồng Lạc Việt trong thời kỳ cổ đại. Chương VI, Vấn đề nguồn gốc dân tộc Việt Nam, đi sâu vào một vấn đề quan trọng của lịch sử dân tộc, đó là nguồn gốc và quá trình hình thành cộng đồng người Việt. Chương VII, Hành chánh cổ Việt thời Bắc thuộc, đề cập đến phương diện tổ chức hành chính trong thời kỳ Bắc thuộc, trong khi chương VIII, Chính trị cổ Việt thời Bắc thuộc, tập trung vào các vấn đề chính trị của người Việt dưới sự thống trị từ phương Bắc. Chương IX, Cổ Việt độc lập, tiếp tục tìm hiểu giai đoạn Việt cổ độc lập. Cuối cùng, phần phụ lục mang tên Chinese Origin of the Vietnamese People bàn về vấn đề nguồn gốc Trung Hoa của người Việt Nam.

Xét về giá trị nội dung, điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách tổ chức vấn đề nghiên cứu theo trình tự từ thời kỳ cư dân đầu tiên, tiền sử Lạc Việt, lịch sử Lạc Việt đến thời Bắc thuộc và giai đoạn độc lập. Cách triển khai này tạo nên một mạch nghiên cứu tương đối rõ ràng, giúp người đọc tiếp cận các vấn đề về sự hình thành cộng đồng cư dân Việt cổ, nguồn gốc dân tộc và quá trình phát triển của các tổ chức chính trị, hành chính trong lịch sử. Đặc biệt, việc dành riêng một chương để bàn về nguồn gốc dân tộc Việt Nam cho thấy đây là một trong những vấn đề trọng tâm của công trình. Bên cạnh đó, các chương về thời Bắc thuộc và giai đoạn độc lập mở rộng phạm vi khảo cứu từ nguồn gốc cư dân sang quá trình tổ chức và phát triển đời sống chính trị của người Việt.

Một giá trị khác của tác phẩm là khả năng cung cấp tư liệu tham khảo cho việc tìm hiểu lịch sử sử học Việt Nam trong thế kỷ XX. Được xuất bản năm 1965, cuốn sách phản ánh cách đặt vấn đề và hướng tiếp cận của tác giả đối với lịch sử Việt Nam thời kỳ cổ đại trong bối cảnh nghiên cứu đương thời. Vì vậy, tác phẩm không chỉ có thể được sử dụng để tìm hiểu các vấn đề cổ sử mà còn có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của các quan điểm sử học về nguồn gốc dân tộc Việt Nam.

Tuy nhiên, khi tiếp cận cuốn sách, người đọc cần lưu ý đến bối cảnh xuất bản và trình độ nghiên cứu khoa học ở thời điểm đó. Những nhận định liên quan đến nguồn gốc dân tộc, thời tiền sử và lịch sử Lạc Việt cần được xem xét trên cơ sở đối chiếu với các thành tựu nghiên cứu khảo cổ học, sử học và những ngành khoa học liên quan hiện nay. Không nên mặc nhiên coi mọi giả thuyết được trình bày trong sách là kết luận đã được giới nghiên cứu thống nhất. Đồng thời, để đánh giá đầy đủ phương pháp nghiên cứu, hệ thống tư liệu và sức thuyết phục trong lập luận của Nguyễn Phương, cần khảo sát trực tiếp nội dung từng chương, thay vì chỉ dựa vào tên chương và cấu trúc tổng thể của tác phẩm.

Nhìn chung, Việt Nam thời khai sinh là một công trình có giá trị tham khảo trong việc tìm hiểu lịch sử Việt Nam thời kỳ đầu và lịch sử nghiên cứu cổ sử Việt Nam. Với phạm vi khảo cứu bao quát từ cư dân đầu tiên, tiền sử Lạc Việt đến thời Bắc thuộc và giai đoạn độc lập, cuốn sách cung cấp một khung nội dung tương đối hệ thống để tiếp cận những vấn đề nền tảng của lịch sử dân tộc. Đối với sinh viên, giảng viên và người nghiên cứu lịch sử, tác phẩm có thể được sử dụng như một nguồn tư liệu tham khảo, đồng thời là đối tượng để phân tích, đánh giá và đối chiếu với những thành tựu nghiên cứu hiện đại nhằm có cái nhìn khách quan, toàn diện hơn về quá trình hình thành và phát triển của lịch sử Việt Nam.

ThS. Lê Thị Diệu Mi