Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc quán triệt và vận dụng quan điểm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa quan trọng đối với đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin tại các trường đại học. Đây không chỉ là yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị mà còn góp phần hình thành tư duy kinh tế, năng lực phân tích thực tiễn và trách nhiệm xã hội cho sinh viên.

1. Một số quan điểm Đại hội XIV của Đảng về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là chủ trương nhất quán của Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình đổi mới đất nước. Qua các kỳ đại hội, nhận thức lý luận về mô hình kinh tế này từng bước được bổ sung và phát triển, phù hợp với yêu cầu thực tiễn của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Nghị quyết Đại hội XIV tiếp tục nhấn mạnh định hướng phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện đại, hội nhập quốc tế; phát huy vai trò của các thành phần kinh tế; hoàn thiện thể chế kinh tế; đổi mới mô hình tăng trưởng; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Phát triển kinh tế phải gắn với nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, đồng thời hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao đời sống và hạnh phúc của Nhân dân. [1]

Những định hướng trên đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, nhận thức đầy đủ mối quan hệ giữa vận hành theo các quy luật của kinh tế thị trường với việc bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa; giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội; giữa phát triển lực lượng sản xuất với hoàn thiện quan hệ sản xuất; giữa vai trò của Nhà nước, thị trường và xã hội trong quá trình phát triển.

Đối với môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin, đây là những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Việc giảng dạy không chỉ dừng lại ở giải thích khái niệm, phạm trù và quy luật kinh tế mà còn phải giúp sinh viên hiểu được cơ sở khoa học, nội dung vận động và những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

2. Ý nghĩa của việc vận dụng quan điểm Đại hội XIV vào giảng dạy môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin

Môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin cung cấp cho sinh viên hệ thống tri thức về quan hệ sản xuất, quy luật kinh tế, cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường và các vấn đề kinh tế – xã hội trong quá trình phát triển. Việc cập nhật quan điểm Đại hội XIV vào giảng dạy góp phần gắn kết tri thức lý luận với đường lối phát triển kinh tế của Đảng và thực tiễn đổi mới ở Việt Nam.

Thứ nhất, góp phần nâng cao tính thời sự và tính thực tiễn của bài giảng.

Trong điều kiện nền kinh tế liên tục biến đổi dưới tác động của hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và những thay đổi của thị trường lao động, các nội dung lý luận cần được minh họa bằng những vấn đề kinh tế đang diễn ra. Những vấn đề như phát triển kinh tế tư nhân, đổi mới doanh nghiệp nhà nước, nâng cao năng suất lao động, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh và bảo đảm an sinh xã hội là những chủ đề phù hợp để giảng viên tổ chức phân tích, thảo luận và vận dụng kiến thức.

Thứ hai, giúp sinh viên hiểu sâu hơn bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Thông qua việc nghiên cứu các quan điểm của Đại hội XIV, giảng viên giúp sinh viên nhận thức rằng kinh tế thị trường là phương thức tổ chức và vận hành nền kinh tế, còn định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện ở mục tiêu phát triển, vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, định hướng phân bổ và sử dụng nguồn lực, cũng như yêu cầu gắn tăng trưởng với tiến bộ và công bằng xã hội.

Từ đó, sinh viên có cơ sở phân tích mối quan hệ giữa hiệu quả kinh tế và mục tiêu xã hội, giữa cạnh tranh thị trường và yêu cầu quản lý nhà nước, giữa khuyến khích làm giàu hợp pháp với giảm nghèo và bảo đảm cơ hội phát triển cho các nhóm dân cư.

Thứ ba, góp phần phát triển tư duy phản biện và năng lực vận dụng lý luận vào thực tiễn.

Sinh viên cần được khuyến khích tiếp cận các vấn đề kinh tế từ nhiều góc độ, phân tích dữ liệu, nhận diện nguyên nhân và đánh giá tác động của chính sách. Thông qua đó, người học từng bước hình thành năng lực phân tích các hiện tượng như biến động giá cả, thất nghiệp, bất bình đẳng thu nhập, cạnh tranh doanh nghiệp và tác động của công nghệ đối với việc làm.

Việc vận dụng quan điểm Đại hội XIV vì vậy cần được thực hiện theo hướng khoa học, có luận cứ, gắn với thực tiễn và khuyến khích người học chủ động tìm tòi, lý giải vấn đề.

3. Một số định hướng vận dụng vào giảng dạy tại các trường đại học

Thứ nhất, cập nhật nội dung giảng dạy theo những định hướng phát triển kinh tế của Đại hội XIV

Trước hết, giảng viên cần rà soát, cập nhật nội dung bài giảng, bảo đảm sự thống nhất giữa kiến thức nền tảng của Kinh tế chính trị Mác – Lênin với những vấn đề mới trong thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam. Đối với nội dung về sản xuất hàng hóa và kinh tế thị trường, có thể phân tích vai trò của phân công lao động xã hội, cạnh tranh, cung – cầu và giá cả trong phân bổ nguồn lực. Trên cơ sở đó, liên hệ với yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường và nâng cao hiệu quả hoạt động của nền kinh tế.

Đối với nội dung về các thành phần kinh tế, giảng viên cần làm rõ vị trí, vai trò của kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và các thành phần kinh tế khác. Việc phân tích nên gắn với các vấn đề thực tiễn như môi trường kinh doanh, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh, quản trị doanh nghiệp và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội.

Đối với nội dung về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần cập nhật những định hướng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Qua đó, sinh viên hiểu rằng phát triển kinh tế trong giai đoạn mới không chỉ dựa vào mở rộng vốn và lao động mà còn phụ thuộc ngày càng lớn vào năng suất, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực ứng dụng công nghệ.

Đối với nội dung về phân phối và các quan hệ lợi ích kinh tế, cần chú trọng phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng với tiến bộ, công bằng xã hội; giữa lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể và lợi ích xã hội; giữa nâng cao thu nhập với phát triển hệ thống an sinh và bảo đảm cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm

Để các quan điểm lý luận thực sự đi vào nhận thức của sinh viên, giảng viên cần chuyển từ phương pháp truyền đạt kiến thức một chiều sang tổ chức các hoạt động học tập chủ động, tăng cường đối thoại, thảo luận và giải quyết vấn đề.

Một trong những phương pháp phù hợp là dạy học theo tình huống. Chẳng hạn, khi giảng về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, giảng viên có thể đưa ra tình huống về biến động giá một mặt hàng thiết yếu, yêu cầu sinh viên phân tích nguyên nhân, tác động đến người tiêu dùng và doanh nghiệp, đồng thời đề xuất những biện pháp quản lý phù hợp.

Khi giảng về kinh tế tư nhân, giảng viên có thể tổ chức thảo luận nhóm với câu hỏi: Làm thế nào để phát huy vai trò của doanh nghiệp tư nhân trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời bảo đảm tuân thủ pháp luật, trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường?

Với nội dung về phân phối, sinh viên có thể phân tích tình huống liên quan đến chênh lệch thu nhập giữa các nhóm lao động, từ đó nhận diện mối quan hệ giữa năng suất, tiền lương, cơ hội tiếp cận giáo dục và chính sách an sinh xã hội.

Thông qua các tình huống cụ thể, người học không chỉ ghi nhớ nội dung lý thuyết mà còn được rèn luyện khả năng lập luận, làm việc nhóm, sử dụng bằng chứng và đề xuất giải pháp. Đây là hướng đổi mới góp phần nâng cao tính hấp dẫn và hiệu quả của môn học.

Thứ ba, tăng cường ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong dạy học

Trong bối cảnh Đại hội XIV xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng của phát triển, việc đổi mới hoạt động giảng dạy tại các trường đại học cũng cần gắn với chuyển đổi số giáo dục.

Giảng viên có thể xây dựng hệ thống học liệu số, video bài giảng ngắn, ngân hàng câu hỏi trực tuyến, bài tập tình huống và diễn đàn thảo luận. Các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Copilot hoặc Gemini có thể được sử dụng để gợi ý tình huống, xây dựng câu hỏi, hỗ trợ tìm kiếm ý tưởng và thiết kế hoạt động học tập.

Tuy nhiên, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo cần đặt trong khuôn khổ học thuật có trách nhiệm. Nội dung do AI cung cấp phải được kiểm chứng bằng giáo trình, văn kiện chính thức, văn bản pháp luật và các nguồn khoa học đáng tin cậy. Giảng viên cần hướng dẫn sinh viên nhận diện thông tin sai lệch, hạn chế sự phụ thuộc vào công cụ và bảo đảm tính trung thực trong học tập, nghiên cứu.

Đặc biệt, đối với môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin, AI nên được sử dụng như công cụ hỗ trợ phân tích và học tập, không thay thế tư duy độc lập, năng lực đánh giá chứng cứ và trách nhiệm học thuật của người học.

Thứ ba, gắn nội dung bài giảng với thực tiễn phát triển kinh tế – xã hội của địa phương

Thực tiễn địa phương là nguồn tư liệu quan trọng để cụ thể hóa các quan điểm phát triển kinh tế của Đảng. Đối với các trường đại học tại Đà Nẵng, giảng viên có thể lựa chọn những vấn đề gắn với phát triển dịch vụ, du lịch, logistics, kinh tế biển, kinh tế số, đổi mới sáng tạo và liên kết vùng để tổ chức hoạt động học tập.

Sinh viên có thể được giao nhiệm vụ tìm hiểu một doanh nghiệp hoặc ngành kinh tế cụ thể, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng việc làm, khả năng cạnh tranh và trách nhiệm xã hội. Trên cơ sở đó, người học vận dụng các phạm trù kinh tế chính trị để giải thích hiện tượng và đề xuất giải pháp.

Vận dụng quan điểm Đại hội XIV của Đảng về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vào giảng dạy môn Kinh tế chính trị Mác – Lênin là yêu cầu thiết thực trong quá trình đổi mới giáo dục đại học hiện nay. Việc vận dụng cần được triển khai đồng bộ từ cập nhật nội dung, đổi mới phương pháp, ứng dụng công nghệ số đến gắn lý luận với thực tiễn và đổi mới kiểm tra, đánh giá. Thông qua quá trình đó, môn học có điều kiện phát huy tốt hơn vai trò trang bị thế giới quan, phương pháp luận và tri thức kinh tế cho sinh viên; giúp người học hiểu sâu hơn các vấn đề của nền kinh tế Việt Nam, nâng cao năng lực phân tích và vận dụng lý luận vào thực tiễn.

Tài liệu tham khảo

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

 

ThS. Nguyễn Thị Hải Lên - Bộ môn LLCT