Khi thế giới đang chìm trong cuộc đua kĩ thuật số, phát triển AI và cách khối ngành STEM trở thành mục tiêu của chính trị lẫn giáo dục, tiểu thuyết Vũ điệu rác (The Waste Tide) của Trần Cầu Phàm lại cho thấy những góc khuất sau hào quang hiện đại tân tiến ấy. Tác giả đưa người đọc đến Đảo Silicon, một nghĩa địa rác thải điện tử khổng lồ của thế giới, nơi gánh chịu toàn bộ hệ lụy nghiệt ngã từ chủ nghĩa tiêu dùng toàn cầu và mặt trái của sự phát triển thần tốc tại Trung Quốc.

1. Công nghệ và con người: Sự cộng sinh độc hại

Trong thế giới của Thủy triều rác, công nghệ không chỉ là công cụ phục vụ con người mà hiện diện như một thực thể cộng sinh vừa cứu rỗi vừa hủy diệt. Bằng việc sản suất hàng loạt những mặt hàng tiêu dùng nhanh cho cơ thể (body fast-moving consumer goods), giờ đây, các bộ phận giả (prosthetics) như mắt điện tử Cyclops VII hay các khối cơ bắp tăng cường cũng lỗi mốt và bị thay thế nhanh chóng như một chiếc điện thoại di động. Với tốc độ phát triển nhanh đến khó tin của trí tuệ nhân tạo như hiện nay, khi mà chỉ sau một đêm một model AI mới vừa ra mắt không lâu đã có thể bị bỏ lại đằng sau bởi một (nhiều) model khác thì viễn cảnh Trần Cầu Phàm vẽ ra chẳng còn xa xôi. Thế nhưng đằng sau sự tiên tiến đó lại là một vòng lặp bóc lột không ngừng những thân phận yếu thế. Những bộ phận giả lỗi thời bị vứt bỏ chúng chứa đầy vi-rút sinh học và kim loại nặng độc hại, thay vì được xử lí, các quốc gia với nền công nghiệp tiên tiến xuất khấu rác ra nước ngoài. Tại Đảo Silicon, rác trở thành nguồn sống kiêm mầm bệnh cho những “người rác” (waste people) làm công việc tháo dỡ thủ công những phế phẩm của nền công nghiệp hiện đại ấy. Để trốn thoát khỏi hiện thực cay đắng và những cơn đau đớn thể xác dai dẳng, họ buộc phải tìm đến những “ma túy kĩ thuật số” (digital drug) - một loại ma túy ảo gây ảo giác mạnh được tải trực tiếp vào não. Bi kịch đẩy lên đỉnh điểm khi rác thải công nghệ biến nhân vật Mimi thành một thực thể lai (cyborg) mang sức mạnh hủy diệt, hoàn toàn mất đi nhân dạng. Tác phẩm hé mở một khả thể của tương lai rằng khi con người xem cơ thể mình như một thứ công cụ có thể nâng cấp, họ cũng sẵn sàng từ bỏ đi phần người cốt lõi nhất.

2. Sự đứt gãy trong lòng xã hội: Cái giá của sự thịnh vượng

Sự đứt gãy của một xã hội phân hóa giàu nghèo cực đoan trong tác phẩm hiện lên rõ nét qua ranh giới địa lý và giai cấp ngay trên hòn đảo. Một bên là Thị trấn Đảo Silicon đầy phô trương của tầng lớp mới nổi (nouveaux riches), nơi các gia tộc bản địa như La, Lâm, Trần kiểm soát toàn bộ nguồn lợi từ rác thải và duy trì một hệ thống luật rừng để áp bức kẻ yếu. Họ sống trong các biệt thự xa hoa, lái những chiếc siêu xe bóng loáng và luôn chọn định cư ở đầu ngọn gió để tránh xa mùi hôi thối. Trái ngược hoàn toàn với sự sang trọng trống rỗng ấy, ngay sát bên lại là thế giới của bóng tối và cái chết tại các ngôi làng như Hạ Long hay Nam Sa. Đây là những bãi rác khổng lồ mờ mịt trong sương mù axit và khói đen đậm đặc từ việc đốt nhựa, nơi hàng triệu lao động nhập cư, bị định danh đầy khinh miệt là “người rác”, họ bị coi như sinh vật hạ đẳng, không có quyền công dân và phải tắm giặt bên dòng nước đen kịt chứa kim loại nặng vượt ngưỡng an toàn hàng nghìn lần. Qua sự tương phản nghiệt ngã này, tác phẩm vạch trần một sự thật đau lòng về sự bất công sinh thái, khi sự thịnh vượng của thành thị được xây dựng trên chính đống rác thải độc hại và mạng sống của những người nghèo ở vùng ven.

Qua vài suy tư ngắn ngủi, có thể thấy, qua Vũ điệu rác, Trần Cầu Phàm đã gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng khi công nghệ phát triển phi mã mà thiếu đi đạo đức và sự công bằng xã hội, con người sẽ không còn làm chủ máy móc mà sẽ biến thành những "ký sinh trùng" bị nuốt chửng bởi hệ thống do chính mình tạo ra.

TS. Trần Thanh Nhàn