Trong đời sống của đồng bào Ca Dong ở huyện Bắc Trà My (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), bếp lửa không chỉ đáp ứng nhu cầu nấu nướng mà còn là trung tâm của toàn bộ không gian sinh hoạt, nơi kết nối các thành viên trong gia đình và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Từ vị trí bố trí, cấu trúc kiến trúc đến những tập quán sinh hoạt quanh bếp đều phản ánh tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ

Bếp lửa – Trung tâm của ngôi nhà sàn

Giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi người Ca Dong sinh sống từ bao đời nay, bếp lửa luôn được xem là linh hồn của ngôi nhà. Nếu cột cái là bộ khung nâng đỡ toàn bộ kiến trúc nhà sàn thì bếp chính là "trái tim" giữ hơi ấm, sự sống và sự gắn kết của mỗi gia đình. Khác với nhiều dân tộc thiểu số bố trí bếp ở góc nhà hoặc sát vách, người Ca Dong thường đặt bếp ở vị trí trung tâm của ngôi nhà sàn. Đây là nơi mọi sinh hoạt quan trọng đều diễn ra: nấu ăn, tiếp khách, nghỉ ngơi, truyền dạy kinh nghiệm sản xuất, kể chuyện dân gian và tổ chức các nghi lễ gia đình. Từ sáng sớm đến đêm khuya, ngọn lửa trong bếp gần như không bao giờ tắt, tượng trưng cho sự hiện diện của sự sống và sự no đủ.

Qua khảo sát thực tế tại các hộ gia đình ở Bắc Trà My, có thể nhận thấy không gian bếp được thiết kế đơn giản nhưng rất hợp lý, thể hiện rõ sự thích nghi của cư dân miền núi với điều kiện tự nhiên và lối sống truyền thống.

                                        Bếp của người CaDong – Trà Đốc – Bắc Trà My. Ảnh: Kim Bài

Kiến trúc độc đáo của bếp trong nhà sàn

Bếp của người Ca Dong được đặt trực tiếp trên sàn gỗ. Phần nền bếp được đắp bằng đất sét trộn tro hoặc đá nhằm chống cháy lan sang sàn nhà. Trên mặt bếp là kiềng sắt hoặc ba hòn kê để đặt nồi nấu ăn. Củi đốt thường là những thân gỗ lớn được đưa trực tiếp vào giữa đống than hồng và luôn duy trì cháy âm ỉ trong nhiều giờ. Điểm đặc biệt nhất trong kiến trúc bếp là hệ thống gác bếp treo phía trên.

Ngay phía trên bếp là một giàn tre đan chắc chắn được treo bằng dây mây hoặc dây rừng từ hệ khung mái. Đây là nơi đặt xoong nồi, bát đĩa và những thực phẩm đã chế biến. Phía trên nữa là một tầng giàn cao hơn dùng để hong khói các loại thịt rừng, cá suối, bắp, lúa giống và nhiều vật dụng quan trọng của gia đình.Khói từ bếp bốc lên liên tục tạo nên môi trường khô ráo giúp bảo quản thực phẩm trong nhiều tháng, đồng thời hạn chế côn trùng, nấm mốc và mối mọt. Chính lớp khói ấy cũng phủ lên hệ thống cột, kèo và mái nhà một màu đen bóng đặc trưng – dấu vết quen thuộc của những ngôi nhà sàn truyền thống Ca Dong.

Một chi tiết đáng chú ý khác là dưới gác bếp thường mắc một chiếc võng. Đây là nơi người già nghỉ ngơi, trẻ nhỏ nằm ngủ hoặc các thành viên quây quần bên ánh lửa trong những ngày mưa lạnh. Hơi ấm từ bếp tỏa lên giúp giữ nhiệt cho cả không gian sinh hoạt.

Trung tâm của đời sống gia đình và cộng đồng

Không gian bếp là nơi diễn ra gần như toàn bộ sinh hoạt thường nhật của gia đình người Ca Dong.

Sau mỗi ngày lên nương, các thành viên quây quần bên bếp để cùng ăn bữa cơm, trò chuyện và chia sẻ công việc. Người già kể chuyện sử thi, truyền dạy phong tục tập quán, hướng dẫn con cháu cách phát nương, trồng lúa, săn bắt và ứng xử với thiên nhiên. Những tri thức ấy không được ghi chép thành sách mà được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua những buổi tối bên bếp lửa. Bếp cũng là nơi tiếp đón khách quý. Theo phong tục, khách đến nhà sẽ được mời ngồi quanh bếp, uống chén nước nóng hoặc ché rượu cần trước khi bắt đầu câu chuyện. Chính vì vậy, bếp trở thành không gian giao tiếp, củng cố tình cảm gia đình và quan hệ cộng đồng. Trong các dịp lễ mừng lúa mới, cưới hỏi, cúng tổ tiên hay các nghi lễ vòng đời, bếp luôn giữ vai trò trung tâm. Ngọn lửa được xem là cầu nối giữa con người với tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên, mang ý nghĩa cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng bội thu và gia đình hạnh phúc.

Biểu tượng văn hóa cần được gìn giữ

Ngày nay, cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, nhiều gia đình người Ca Dong đã sử dụng bếp gas hoặc bếp điện để thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Tuy nhiên, trong nhiều ngôi nhà sàn truyền thống, bếp lửa vẫn được duy trì như một phần không thể thay thế của bản sắc văn hóa.

Bếp không chỉ lưu giữ ký ức về nếp sống truyền thống mà còn phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Mỗi chi tiết trong không gian bếp – từ hố bếp, gác treo, củi đốt đến lớp khói phủ trên mái nhà – đều chứa đựng những kinh nghiệm ứng xử với môi trường được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số, không gian bếp của người Ca Dong cần được nghiên cứu, tư liệu hóa và giới thiệu như một di sản văn hóa sống. Đây không chỉ là nơi giữ lửa cho mỗi gia đình mà còn là nơi lưu giữ ký ức, bản sắc và tri thức bản địa của cả một cộng đồng cư dân miền núi Trường Sơn.

                                                            ThS. Nguyễn Thị Kim Bài