Đối với nhiều nhà phê bình, nhà văn nói đến kỳ ảo tức là đã bao hàm yếu tố kinh dị: “Truyện kỳ ảo là khi người đọc trải nghiệm cảm giác sợ hãi kinh hoàng, cảm giác về sự hiện diện của những thế giới và sức mạnh không tưởng”. Peter Penzoldt viết: “Ngoại trừ truyện thần tiên, tất cả những truyện siên nhiên đều là truyện của nỗi sợ, những câu truyện khiến ta tự hỏi: liệu những điều ngỡ chỉ là tưởng tượng có chắc là chúng đều không có thật?” Todorov cũng cho kinh dị là một yếu tố đi kèm thường thấy của văn chương kỳ ảo và nhất là kiểu fantastic-uncanny, bởi thể loại này thường chú tâm vào tâm lý sợ hãi của nhân vật (sentiment of fear) hơn là vào các hiện tượng thách thức lẽ thường. [2;47]. Noel Carroll trong Philosophy of Horror, mặc dù ghi nhận quan điểm của Todorov [1;16], nhưng tác giả cho rằng các phân tích ấy là chưa đủ và di sâu hơn vào một số đặc điểm khi xây dựng yếu tố kinh dị.

 

 

1. “Natural horror” và “Art-horror”

Điểm chú ý đầu tiên là việc Carroll nhận định cần phân biệt “natural horror” với “art-horror”. “Natural horror” về cơ bản là những cảm giác kinh hoàng, nỗi sợ hãi gây ra bởi những sự kiện đã, đang hoặc (hoàn toàn) có thể diễn ra trong đời sống thường nhật: thảm họa sinh thái, tội ác chiến tranh, hoặc vũ khí hạt nhân, tai nạn giao thông,.... Các sự kiện hư cấu trong tác phẩm nghệ thuật nhưng mang tính chất trên cũng được xem là “natural horror”, ở đây tác giả lấy ví dụ là vụ án giết người trong Người xa lạ; yếu tố suy đồi sắc dục trong bộ phim 120 ngày ở địa ngục trần gian (The 120 Days of Sodom) [1;12-13] Trong khi đó, “art-horror” là trạng thái cảm xúc có được khi ta tiếp nhận các tác phẩm nghệ thuật (phim, kịch,...) nói chung và văn học nói riêng. Nói cách khác, nỗi sợ hãi, cảm giác rờn rợn kỳ quái được khơi gợi khi đọc Frankenstein (Mary Shelley), Le Horla, Un Fou? của Maupasssant hoặc các sáng tác của H.P Lovecraft,.... chính là “art-horror”.

 

Hai loại kinh dị này đều là kết quả của 2 thành tố: suy nghĩ/niềm tin và sự đánh giá; sự biến thiên của các yếu tố này gây ra các phản ứng cảm xúc ở cấp độ khác nhau của nỗi sợ, nỗi kinh hoàng. Tuy nhiên điểm khác biệt nằm ở bản chất của sự việc mà ta tri nhận và đánh giá. Sự kiện “natural horror” là có thật, tính minh xác của nó là không thể phủ nhận. Ngược lại, trong văn học, một mặt, độc giả nhận thức được tính hư cấu của các sự kiện, mặt khác vẫn có sự đánh giá dựa trên cơ sở niềm tin rằng chúng (có thể) có thật, do vậy nỗi sợ vẫn xuất hiện. Sự mâu thuẫn này đã tạo nên cái mà Carroll gọi là ngịch lý (của) kinh dị (Paradox of Horror). Từ những lập luận quanh co của ông, cùng với một số nhận định của Todorov cũng như trường hợp cụ thể là Le Horla, ở đây ta rút ra được một số đặc trưng của yếu tố kinh dị.

 

2. Cơ chế tạo ra sự kinh dị

Yếu tố kinh dị có thể tạo ra bằng nhiều cách khác nhau, nhưng ở đây chúng tôi chủ yếu xét trên khía cạnh khởi phát của nó: tâm lý (pyschology) và tiếp nhận mang tính vật lý (physical appearance of things). Thông thường những tri nhận vật lý (thị giác,xúc giác,...) bất thường sẽ gây ra cảm xúc sợ hãi, nhưng cũng không ít trường hợp, sự hoàng loạng trong tâm lý gây ra những ảo tưởng ghê rợn. Vì thế cách chia tách này chỉ mang tính tương đối.

 

2.1. Yếu tố kinh dị có thể tạo ra bằng cách nhắm vào tâm lý của con người. Các yêu tố kinh dị tinh thần này được thể hiên ở các sự kiện siêu nhiên có liên quan đến các motif cấm kị cổ xưa (ancient taboos), gợi lên mặc cảm về tội tổ tông của con người: loạn luân, thuyết định mệnh,...Điều này được Todorov chứng minh qua hình tượng chị em nhà Usher, tình yêu thương chị gái đến mức ám ảnh, thậm chí là biến thái, đến mức giữ xác của chị gái dưới tầng hầm. Sự kiện ấy không khỏi khiến ta ớn lạnh bởi ý nghĩ về sự loạn luân và sự điên rồ trong hành động của nhân vật. Sự kiện diễn ra trong Le Horla ít nhiều cũng mang màu sắc của thuyết định mệnh, khi nhân vật gợi lên ý nghĩ rằng con người rồi sẽ trở thành nô lệ của một giống loài siêu nhiên khác: Horla. Chúng sẽ đối xử với ta như cách ta đã làm với các loài vật khác. Nếu con người đã tin rằng Chúa quyết định cuộc đời mình, thì tại sao bị nô dịch bởi một sinh thể quyền uy hơn đồng thời cũng bạo tàn hơn lại không thể? Chi tiết đốm lửa bí ẩn vụt chạy từ trong đám cháy vào bụi cây cũng phần nào gợi ra rằng, nhân vật “tôi” sẽ không thể thoát khỏi Horla, để rồi phải viết ra những dòng đầy kinh hãi: “Không!... Không!... không nghi ngờ gì nữa, không nghi ngờ gì nữa... nó chưa chết. Vậy thì... vậy thì... chỉ còn mỗi một cách... duy nhất một cách... giết chính tôi đi, giết chính tôi.”

 

Không chỉ tập trung vào xây dựng sự kiện, đặc điểm thứ hai của cách xây dựng yếu tố kinh dị này là chú trọng miêu tả tâm lý của nhân vật với các trạng thái thường thấy như: điên loạn, mộng mị, ảo giác,....Do hai đặc điểm này, mà các yếu tố kinh dị lúc này không gậy ra hiệu ứng ghê gởm, gớm ghiếc, bị đe dọa (threatening, disgusting, loathing, repulsiving,...) như cách xây dựng thứ hai mà ta sẽ bàn tiếp theo đây. Hiệu ứng nó đem lại sẽ là cảm giác mơ hồ, do dự, bồn chồn,... trong trường hợp này, thông thường cảm giác của độc giả sẽ song hành (parallel) cùng với diễn biến tâm lý của nhân vật. Cho nên khi kết hợp với các yếu tố kinh dị về mặt tri nhận vật lý sẽ làm gia tăng cảm giác sợ hãi, hồi hộp khi tiếp nhận tác phẩm. Tâm lý nhân vật cũng là yếu tố phổ biến trong Le Horla, tuy nhiên không thực sự sâu sắc, mà lại thiên về kiểu xây dựng thứ 2 hơn. Kiểu kinh dị tinh thần này chủ yếu được sử dụng ở đoạn đầu và gần cuối của tác phẩm (từ tháng 5 cho đến hết tháng 6; tháng 8) Ban đầu khi các hiện tượng lạ thường còn diễn ra 1 cách rải rác, mờ nhạt. Lúc này các trạng thái bệnh tật, mộng du, ám thị, thôi miên, bồn chồn bất an vô cớ,... được sử dụng như công cụ chính để tạo bầu không khí kỳ quái, khác thường, chuẩn bị cho các sự kiến tiếp theo. Khi các hiện tượng liên tục diễn ra với mức độ bí ẩn khó hiểu tăng cao thì đồng thời những bất ổn tâm lý tinh thần cũng gia tăng theo, thể hiện sự mâu thuẫn giữa logic bình thường và cái dị thường, siêu nhiên.

 

2.2. Cách tạo sự kinh dị thông qua ấn tượng vật lý này cũng là trọng tâm trong lập luận của Carroll. Ông cho rằng chúng ta cảm thấy kinh dị, sợ hãi khi thỏa mãn 3 điều kiện sau: 1) Tôi tin rằng thứ/sinh vật/cái đó có thể tồn tại và 2) tôi đánh giá sự tồn tại (being physically) của nó đe dọa đến tôi theo cách được mô tả trong tác phẩm; từ đó 3) nảy sinh ý muốn né tránh, trốn chạy, không muốn va chạm với nó. Mà con người thường lo sợ khi đối diện với những gì lạ lẫm, xa lạ và mạnh mẽ hơn mình; điều này dẫn đến motif chung về vẻ ngoài của những quái vật, sinh thể kỳ lạ trong truyện kinh dị: chúng phá vỡ quy chuẩn của những đặc tính về bản thể được quy cho nhân vật “con người”; chúng là cái dị thường trong thế giới bình thường của chúng ra. Và cách xây dựng những quái vật, sinh vật siêu nhiên kinh dị này thường là: Sinh vật có sự lai tạp giữa những đối tượng được cho là đối lập trong đời sống thường ngày (fusion): sống/chết, côn trùng/con người, máy móc/da thịt tầm thường,... Hoặc tạo ra qua yếu tố phân tách, hoặc nhân bản số lượng (fission/multiplication) : phổ biến với các sự kiện song trùng, hình ảnh phản chiếu trong gương,... Và cuối cùng là sự phóng đại (magnification) về kính thước và sức mạnh hoặc các yếu tố được cho ghê tởm trong nền văn hóa nhân loại. 

 

Khác với Todorov, Carroll cho rằng (art) horror không chỉ cần có nỗi sợ mà còn cần sự ghê tởm. Đó là lý do tại sao các thể loại thiên về kinh dị hơn là kỳ ảo lại xuất hiện những cảnh hoặc những sinh vật có các đặc điểm như: quái/dị nhân (ahuman), dị thường, bẩn thỉu, gớm ghiếc,.. gây ra phản ứng phổ biển ở bạn đọc là buồn nôn và thôi thúc né tránh, trốn chạy. [1;21-22] Như vậy, có thể thấy, yếu tố kinh dị trong truyện ngắn kỳ ảo kinh dị thường mang lại phản ứng sợ hãi, hồi hộp bị đe dọa hơn là sự ghê tởm, buồn nôn.

 

Ngoài ra, trong khi xem xét kinh dị như là một thể loại, Carroll cũng đặt vấn đề nghịch lý kinh dị (Paradox of Horror): Tại sao độc giả dù nhận thức được các sự kiện chỉ là hư cấu nhưng hiệu ứng sợ hãi, bồn chồn vẫn xuất hiện khi đọc tác phẩm?. Để trả lời câu hỏi này, ông đưa ra những lý thuyết khác nhau về trạng thái, quan điểm của con người khi tiếp nhận các tác phẩm nghệ thuật, trong đó nổi bật lên: lý thuyết Suspension of disbelief do Aristotle đề xuất về sau Coleridge phát triển thêm, và The Thought Theory of Emotional Responses to Fictions. [1;80] Trong phạm vi tìm hiểu về đặc điểm thể loại nên chúng ta không đi vào phân tích cụ thể. Tuy nhiên có thể nói một cách khái quát như sau: Theo Aristotle, khi con người thưởng thức nghệ thuật, chúng ta có thể ngưng/dừng việc tư duy, xem xét sự việc trong tác phẩm theo lẽ thường; điều này cho phép ta tin rằng các sự kiện trong văn bản là có thật, từ đó nảy sinh các phản ứng cảm xúc. Trong khi đó Carroll lại cho rằng, con người có thể bị sợ hãi bởi chính trí tưởng tượng của mình, ý niệm về sự việc gây ra nỗi sợ chứ không nhất thiết sự kiện ấy phải thực tồn. 

 

Như vậy,nhìn chung, yếu tố kinh dị trong truyện ngắn kỳ ảo kinh dị thường được xây dựng với mục tiêu hướng đến nỗi sợ tâm lý hoặc thông qua các tri nhận vật lý bên ngoài mà khơi gợi sự khiếp đảm, cảm giác bị đe dọa, hoặc những nỗi sợ bản năng, đôi khi là những đe dọa về đạo đức và xã hội.

 

Sự dị thường của các sự kiện cũng như những trăn trở của nhân vật phản ánh sự xung đột thường trực trong cuộc sống: cái quen thuộc với cái lạ lẫm, cái thường hằng với cái vượt ra khỏi khuôn thước. Cái kinh dị kỳ ảo khiến chúng ta chất vấn về bản chất của gọi là “bình thường”, cái vốn xưa nay được coi là “tiêu chuẩn”; chất vấn về giới hạn của con người. Đằng sau những hiện tượng siêu nhiên hư cấu ấy rõ ràng là một ước muốn phá vỡ những định luật sẵn có, không chỉ là niềm tin, tín ngưỡng mà còn quy luật của tự nhiên. Nhưng đồng thời, với yếu tố kinh dị, nó còn ngầm dự đoán phản ứng, những khả thể của con người khi đối diện với những sự kiện hậu phá luật ấy: Liệu có chắc sau khi vượt ra khỏi khuôn thước, con người còn có thể kiểm soát tình hình? Hay một luật mới hình thành và một lần nữa, ta lại cúi đầu trước những nguyên tắc ấy?

 

TS. Trần Thanh Nhàn

 

Tài liệu tham khảo:

1. Noel Carroll (1990), The Philosophy of Horror or Paradox of the Heart, Routledge, New York & London.

2. Tzvetan Todorov (1973), The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre (Translated by Richard Howard), The Press of Case Western Reserve University, Cleveland/London.