Tư bản (Das Kapital) là công trình kinh điển của Karl Marx, được xuất bản tập I năm 1867. Sau khi Mác qua đời, Friedrich Engels đã biên tập và xuất bản tập II (1885) và tập III (1894) dựa trên các bản thảo của Mác. Tác phẩm là kết quả của hơn hai mươi năm nghiên cứu về nền sản xuất tư bản chủ nghĩa và được xem là nền tảng của kinh tế chính trị học Mác – Lênin.

Mục tiêu của Tư bản là khám phá quy luật vận động của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, làm rõ bản chất của sự giàu có trong xã hội tư bản và chỉ ra nguồn gốc của sự bóc lột đối với người lao động.

1. Hàng hóa và giá trị

Mác bắt đầu nghiên cứu từ hình thức đơn giản nhất của nền kinh tế tư bản là hàng hóa. Theo ông, hàng hóa có hai thuộc tính:

Giá trị sử dụng: công dụng của vật phẩm trong việc thỏa mãn nhu cầu con người.

Giá trị: lượng lao động xã hội cần thiết kết tinh trong hàng hóa.

Giá trị hàng hóa không do cung – cầu quyết định mà được quyết định bởi thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hóa đó. Cung và cầu chỉ làm giá cả thị trường dao động quanh giá trị.

2. Tiền tệ và sự chuyển hóa thành tư bản

Khi trao đổi hàng hóa phát triển, tiền tệ xuất hiện như vật ngang giá chung. Tuy nhiên, tiền chưa phải là tư bản. Tiền chỉ trở thành tư bản khi được sử dụng nhằm mục đích sinh lời theo công thức:

T – H – T' (Tiền – Hàng hóa – Tiền lớn hơn)

Trong đó, T' = T + ΔT, phần tăng thêm gọi là giá trị thặng dư.

Câu hỏi trung tâm mà Mác đặt ra là: nếu trao đổi hàng hóa diễn ra theo nguyên tắc ngang giá thì giá trị thặng dư từ đâu mà có?

3. Hàng hóa sức lao động và giá trị thặng dư

Mác chứng minh rằng nguồn gốc của giá trị thặng dư nằm ở hàng hóa sức lao động.

Người công nhân bán sức lao động cho nhà tư bản và nhận tiền lương tương ứng với giá trị sức lao động (chi phí duy trì cuộc sống của bản thân và gia đình). Tuy nhiên, trong quá trình lao động, người công nhân tạo ra lượng giá trị lớn hơn giá trị sức lao động mà họ nhận được.

Ví dụ, trong 8 giờ làm việc: 4 giờ đầu tạo ra giá trị bằng tiền lương; 4 giờ sau tạo ra giá trị cho nhà tư bản mà không được trả công.

Phần giá trị này chính là giá trị thặng dư, nguồn gốc của lợi nhuận trong chủ nghĩa tư bản.

4. Các phương pháp sản xuất giá trị thặng dư

Theo Mác, nhà tư bản tìm cách tăng giá trị thặng dư bằng hai con đường chủ yếu:

Giá trị thặng dư tuyệt đối: kéo dài thời gian lao động hoặc tăng cường độ lao động.

Giá trị thặng dư tương đối: nâng cao năng suất lao động nhờ máy móc, khoa học – công nghệ và tổ chức sản xuất để rút ngắn thời gian lao động cần thiết, qua đó tăng thời gian lao động thặng dư.

Trong thực tế, chủ nghĩa tư bản thường kết hợp cả hai phương pháp.

5. Tích lũy tư bản

Một phần giá trị thặng dư không được tiêu dùng mà được tái đầu tư để mở rộng sản xuất. Quá trình đó gọi là tích lũy tư bản.

Tích lũy tư bản dẫn đến:Quy mô doanh nghiệp ngày càng lớn. Tập trung và tích tụ tư bản. Gia tăng khoảng cách giàu – nghèo. Xuất hiện đội quân lao động dự bị (thất nghiệp). Theo Mác, đây là quy luật khách quan của nền sản xuất tư bản.

6. Tiền công, lợi nhuận và địa tô

Tiền công biểu hiện bên ngoài như giá của lao động, nhưng thực chất là giá của sức lao động.

Lợi nhuận là hình thức biểu hiện đã được che giấu của giá trị thặng dư. Trong cạnh tranh, các ngành có tỷ suất lợi nhuận khác nhau sẽ hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân và giá cả sản xuất.

Trong nông nghiệp, ngoài lợi nhuận còn tồn tại địa tô, là phần thu nhập mà địa chủ thu được nhờ quyền sở hữu ruộng đất.

7. Tái sản xuất và khủng hoảng kinh tế

Mác phân tích quá trình tái sản xuất xã hội gồm: Tái sản xuất giản đơn -Tái sản xuất mở rộng.

Do sản xuất mang tính xã hội nhưng chiếm hữu mang tính tư nhân, nền kinh tế tư bản thường xuyên xuất hiện mất cân đối giữa sản xuất và tiêu dùng, dẫn đến các cuộc khủng hoảng kinh tế theo chu kỳ.

Khủng hoảng làm doanh nghiệp phá sản, thất nghiệp gia tăng, nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện cho chu kỳ phát triển mới.

8. Xu hướng phát triển của chủ nghĩa tư bản

Theo Mác, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, những mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản ngày càng sâu sắc:

Mâu thuẫn giữa lao động và tư bản.

Mâu thuẫn giữa tính xã hội hóa của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư liệu sản xuất.

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.

Những mâu thuẫn này thúc đẩy sự biến đổi của xã hội và tạo tiền đề cho sự ra đời của một phương thức sản xuất mới.

Ý nghĩa của tác phẩm

Tư bản là công trình có giá trị to lớn về lý luận và thực tiễn.

Về lý luận, tác phẩm xây dựng hệ thống hoàn chỉnh về kinh tế chính trị học Mác, đặc biệt là học thuyết giá trị thặng dư, giải thích cơ chế vận động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Về phương pháp, Mác vận dụng phép biện chứng duy vật để phân tích các hiện tượng kinh tế, đi từ những hình thức đơn giản nhất đến bản chất và quy luật vận động của toàn bộ hệ thống.

Về thực tiễn, nhiều nội dung của tác phẩm vẫn có giá trị tham khảo trong nghiên cứu các vấn đề như tích lũy tư bản, cạnh tranh, độc quyền, bất bình đẳng thu nhập, toàn cầu hóa và tác động của khoa học – công nghệ đối với lao động.

Kết luận