Tư tưởng Hồ Chí Minh về trí thức được hình thành từ sự kế thừa tư tưởng trọng dụng nhân tài trong lịch sử dân tộc, kết hợp với sự tiếp thu các giá trị và tinh hoa văn hóa nhân loại, trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin. Tư tưởng này của Người được Đảng bổ sung, phát triển trong suốt quá trình lãnh đạo sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Đặc biệt, trong quá trình thực hiện đường lối đổi mới, Đảng đã xác định “xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh toàn diện là đầu tư cho xây dựng, bồi đắp "nguyên khí quốc gia" và phát triển bền vững; là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị và xã hội.   

Tư tưởng Hồ Chí Minh về trí thức, trọng dụng đội ngũ trí thức được hình thành từ sự kế thừa tư tưởng trọng dụng nhân tài của ông cha ta kết hợp với sự tiếp thu các giá trị tinh hoa văn hóa nhân loại; được hình thành khi Người còn hoạt động ở nước ngoài, được bổ sung, vận dụng trong suốt quá trình cùng Đảng lãnh đạo sự nghiệp đấu tranh giành độc lập và giải phóng dân tộc. Tư tưởng đó của Người gồm những nội dung sau:

Một là, trí thức là “vốn liếng quý báu của dân tộc”, cần trọng dụng đội ngũ trí thức trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, giải phóng dân tộc và kiến thiết đất nước

Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình trí thức. Trước khi ra đi tìm đường cứu nước, Người đã là giáo viên, sau này là nghiên cứu sinh ở Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản. Từ nguồn gốc, truyền thống gia đình đến quá trình tiếp xúc, học hỏi trong những năm tháng bôn ba tìm đường cứu nước, Người nhận thức được rằng: “Muốn cứu nước, giải phóng dân tộc, không có con đường nào khác là con đường cách mạng vô sản" nhưng “muốn làm cách mạng phải có lý luận cách mạng”, phải có tri thức cách mạng. Chính vì vậy Người luôn luôn quan tâm đến đội ngũ trí thức.

Từ năm 1927, để hướng dẫn nhân dân làm cách mạng, trong lời dẫn cuốn Đường Cách mệnh, Người nêu rõ tầm quan trọng của lí luận cách mạng: “Không có lý luận cách mệnh, thì không có cách mệnh vận động … Chỉ có theo lý luận cách mệnh tiền phong, đảng cách mệnh mới làm nổi trách nhiệm cách mạng tiền phong". Năm 1930, khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập, trong Sách lược vắn tắt của Đảng do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo, ghi rõ: “Đảng phải hết sức liên lạc với tiểu tư sản, trí thức, trung nông, v.v… để kéo họ đi vào phe vô sản giai cấp”. Đây là quan điểm xuyên suốt của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh về đại đoàn kết toàn dân tộc, về tập hợp đội ngũ trí thức tham gia đấu tranh giành độc lập, giải phóng dân tộc và kiến thiết đất nước.

Năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập trong hoàn cảnh vô vàn khó khăn như “ngàn cân treo sợi tóc”. Để tìm người tài đức ra gánh vác việc nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ quan điểm: “Kiến thiết cần có nhân tài. Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển càng thêm nhiều”. Người kêu gọi: “chúng tôi mong rằng đồng bào ta ai có tài năng và sáng kiến về những công việc đó, lại sẵn lòng hăng hái giúp ích nước nhà thì xin gửi kế hoạch rõ ràng cho Chính phủ. Chúng tôi sẽ nghiên cứu kế hoạch ấy một cách kỹ lưỡng, có thể thực hành được thì sẽ thực hành ngay”.

Trong quá trình thành lập Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ động mời các nhà trí thức, nhân sĩ, quan lại của triều đình phong kiến tham gia chính quyền, cử giữ những chức vụ trong Chính phủ như: Huỳnh Thúc Kháng, sau hai lần được Hồ Chí Minh mời đã đồng ý làm việc cho Chính phủ và được cử làm Bộ trưởng Nội vụ trong Chính phủ lâm thời; Nguyễn Văn Tố - một trong bốn nhà trí thức Tây học xuất sắc thời bấy giờ, đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tham gia chính quyền cách mạng, giữ chức Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội trong Chính phủ lâm thời; Bùi Bằng Đoàn  làm cố vấn Chủ tịch nước, Trưởng ban Thanh tra Đặc biệt và Trưởng ban Thường trực Quốc hội từ tháng 11-1946 cho đến khi tạ thế vào tháng 4 năm 1955; Phan Kế Toại giữ chức quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ (11-1947); Phan Anh  giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng (3-1946) và Bộ trưởng Bộ Kinh tế (1947), v.v... Để trân trọng những đóng góp của giới trí thức, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho thành lập “Ủy ban Nghiên cứu kế hoạch kiến thiết” gồm hàng chục trí thức, nhân sĩ nổi tiếng, bộ trưởng, thứ trưởng để giúp việc Chính phủ như: Phan Anh, Bùi Bằng Đoàn, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Xuân Hãn, Trần Văn Giàu, Nguyễn Văn Huyên, Đặng Thai Mai, Hoàng Đạo Thúy,…

Năm 1947, Trung ương Đảng và Chính phủ chuyển lên Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng chủ trương “Động viên tất cả giới trí thức, văn nghệ tham gia kháng chiến, dùng các nhà trí thức văn hóa, chuyên môn vào các ngành công tác như quân giới, quân y, giáo học, tuyên truyền kháng chiến…”. Ngày 22-6-1947, trong bài trả lời báo chí, Người nói rõ vai trò và sự trân trọng của Chính phủ đối với trí thức: “Trí thức là vốn liếng quý báu của dân tộc. Ở nước khác như thế, ở Việt Nam càng như thế”.

Năm 1951, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước sang giai đoạn mới, trong bài “Đảng Lao động Việt Nam với lao động trí óc” đăng trên Báo Nhân Dân, ngày 1-5-1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Đảng Lao động Việt Nam sẽ gồm những công nhân, nông dân và lao động trí óc yêu nước nhất, hăng hái nhất, cách mạng nhất”; “Lao động trí óc cần được khuyến khích giúp đỡ, phát triển tài năng”.

Tháng 2-1953, trong “Bài nói chuyện trong buổi khai mạc lớp chỉnh huấn cán bộ Đảng, dân, chính ở cơ quan Trung ương”, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định: “Đảng Lao động Việt Nam gồm có những công nhân, nông dân, lao động trí óc yêu nước nhất,… trong công tác kháng chiến và kiến quốc”; “Đảng và Chính phủ rất mong muốn, rất cố gắng mà đoàn kết với từng lớp trí thức, đoàn kết lâu dài trong kháng chiến, trong kiến quốc, thực hành xã hội chủ nghĩa … Trí thức công nông hóa, trí thức phục vụ nhân dân bây giờ cũng cần, kháng chiến kiến quốc cũng cần, tiến lên xã hội chủ nghĩa càng cần, tiến lên cộng sản chủ nghĩa lại càng cần”.

Năm 1954, miền Bắc Việt Nam được giải phóng, đi lên CNXH, Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của đội ngũ trí thức, giáo dục. Người nói:“Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế, văn hóa”. Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, mặc dù phải huy động sức người, sức của cho chiến trường miền Nam với quyết tâm “Tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược” song với tầm nhìn chiến lược, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng đã quyết định đưa hàng nghìn học sinh đi học tập, đào tạo ở các nước XHCN, hình thành đội ngũ trí thức đông đảo, vừa phục vụ trực tiếp cuộc kháng chiến, vừa phục vụ công cuộc xây dựng đất nước về sau.

Hai là, trí thức phải làm gương cho nhân dân, có trách nhiệm phục vụ cách mạng, đất nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ đánh giá cao và tin dùng đội ngũ trí thức, mà còn yêu cầu đội ngũ trí thức phải kết hợp lý luận với thực tiễn, phải dũng cảm hy sinh đấu tranh để làm gương cho nhân dân. Người chỉ rõ: “Cách mạng rất cần trí thức và chính ra chỉ có cách mạng mới biết trọng trí thức… Trí thức đáng trọng là trí thức hết lòng phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân” và “một người trí thức hoàn toàn, thì phải biết đem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế".

Người chỉ rõ trọng trách của đội ngũ trí thức trong cách mạng dân tộc dân chủ là phải gương mẫu đi đầu trên các mặt tuyên truyền, phổ biến đường lối, chính sách và làm gương để phát động thi đua, thực hiện đường lối của Đảng, Nhà nước. “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính trừ tà, mà anh em văn hóa và trí thức phải làm cũng như là những chiến sĩ anh dũng trong công cuộc kháng chiến để giành lại quyền thống nhất và độc lập cho Tổ quốc”. Tháng 2-1948, trong Thư gửi Hội nghị Tư pháp toàn quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ yêu cầu đối với trí thức: “Các bạn là bậc trí thức. Các bạn có cái trách nhiệm nặng nề và vẻ vang, là làm gương cho dân trong mọi việc. Dân ta đã đấu tranh một cách rất dũng cảm. Lẽ tất nhiên giới trí thức phải hy sinh đấu tranh, dũng cảm hơn nữa, để làm gương cho nhân dân”.

Như vậy, với chủ trương, quan điểm trọng dụng đội ngũ trí thức, trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc và kiến thiết đất nước nói chung trong những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng non trẻ cũng như trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ nói riêng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tập hợp, thu hút được nhiều nhà trí thức nổi tiếng tham gia cách mạng, không quản ngại khó khăn, nhiệt tình sáng tạo, có nhiều cống hiến, đóng góp quan trọng trên tất cả các lĩnh vực, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến.

Th.S Nguyễn Tấn Tài – Bộ môn LLCT