Trong bối cảnh thế giới đang đối diện đồng thời với biến đổi khí hậu, suy thoái đất đai và khủng hoảng môi trường sống, Cuộc cách mạng một cọng rơm của Masanobu Fukuoka trở lại như một văn bản có sức gợi mở đặc biệt. Đây không chỉ là một cuốn sách bàn về phương pháp canh tác, mà còn là một suy tư sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Từ thực nghiệm nông nghiệp của chính mình, Fukuoka đã kiến tạo một lập trường tư tưởng nhất quán: con người càng can thiệp thô bạo vào tự nhiên, tự nhiên càng phản ứng bằng mất cân bằng, cạn kiệt và tổn thương. Bởi vậy, giá trị lớn nhất của tác phẩm không dừng ở kỹ thuật nông nghiệp, mà nằm ở thông điệp đạo đức và sinh thái mà nó truyền đi cho con người hiện đại.

Điểm cốt lõi làm nên sức sống của Cuộc cách mạng một cọng rơm là triết lý “thuận tự nhiên”. Trong quan niệm của Masanobu Fukuoka, tự nhiên không phải một đối tượng để khai thác đến tận cùng, càng không phải một cỗ máy để con người tháo lắp, điều chỉnh theo ý muốn. Ngược lại, tự nhiên là một chỉnh thể có khả năng tự điều hòa, tự phục hồi và duy trì cân bằng nếu không bị tác động quá mức.

Từ nhận thức ấy, Fukuoka phê phán gay gắt nền nông nghiệp hiện đại vốn đặt nền tảng trên năng suất cực đại, phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và máy móc. Theo ông, nhiều giải pháp kỹ thuật mà con người tự hào thực chất chỉ là cách chữa trị những vấn đề do chính con người tạo ra trước đó. Đất bị cày xới đến chai cứng, rồi phải bổ sung phân bón; hệ sinh thái bị phá vỡ, rồi phải dùng hóa chất để kiểm soát sâu bệnh; đồng ruộng mất cân bằng, rồi lại cần thêm những biện pháp cưỡng chế khác để duy trì sản lượng. Vòng luẩn quẩn ấy cho thấy giới hạn của tư duy thống trị tự nhiên.

Bởi vậy, “thuận tự nhiên” không phải là thái độ buông xuôi, mà là sự lựa chọn tỉnh táo dựa trên quan sát, tiết chế và khiêm nhường. Khi Fukuoka chủ trương không cày xới, không lạm dụng phân bón, không dùng thuốc trừ sâu và không cưỡng bức cỏ dại, ông không phủ nhận vai trò của con người, mà đặt con người về đúng vị trí: một thành phần trong hệ sinh thái, chứ không phải chủ thể tối cao đứng ngoài để điều khiển nó. Đây chính là giá trị phê bình sâu sắc của cuốn sách đối với mô hình phát triển hiện đại vốn lâu nay xem thiên nhiên như nguồn tài nguyên vô tận.

Vượt lên khuôn khổ của một cuốn sách nông học, Cuộc cách mạng một cọng rơm còn là một lời kêu gọi thay đổi lối sống. Hình ảnh “một cọng rơm” mang tính biểu tượng đặc biệt: nhỏ bé, bình thường, gần như vô danh, nhưng lại tham gia vào chu trình nuôi đất, giữ ẩm, tái tạo độ phì và bảo vệ sự sống. Qua biểu tượng ấy, Fukuoka khẳng định rằng trong tự nhiên, không có gì thực sự vô nghĩa; điều con người xem là nhỏ nhặt có thể lại là mắt xích nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái.

Ý nghĩa ấy đặc biệt quan trọng đối với cộng đồng bảo vệ môi trường hôm nay. Cuốn sách nhắc chúng ta rằng bảo vệ tự nhiên không thể chỉ dừng ở những khẩu hiệu lớn hay các chiến dịch ngắn hạn, mà phải bắt đầu từ một sự điều chỉnh căn bản trong nhận thức. Đó là học cách sống giản dị hơn, tiêu dùng có giới hạn hơn, giảm bớt ảo tưởng kiểm soát, đồng thời khôi phục lòng kính trọng đối với các quy luật tự nhiên. Tinh thần này khiến tác phẩm của Fukuoka gặp gỡ với những tư tưởng sinh thái đương đại: phát triển bền vững không chỉ là bài toán kinh tế - kỹ thuật, mà trước hết là một vấn đề văn hóa và đạo đức.

Ở phương diện đó, cuốn sách đặc biệt có giá trị với độc giả hiện đại, nhất là những người quan tâm đến môi trường. Nó mời gọi con người suy nghĩ lại về chính cách mình đang sống, cuộc “cách mạng” mà Fukuoka nói tới, rốt cuộc, không bắt đầu từ cánh đồng, mà bắt đầu từ ý thức.

Cuộc cách mạng một cọng rơm là một tác phẩm có giá trị bền vững bởi nó đồng thời là sách nông nghiệp, triết luận sinh thái và lời cảnh tỉnh văn minh. Trong thời đại mà con người phải trả giá ngày càng đắt cho lối phát triển phản tự nhiên, thông điệp của Masanobu Fukuoka vẫn giữ nguyên tính thời sự: muốn cứu lấy môi trường, trước hết cần học lại cách sống thuận với tự nhiên. Và đôi khi, khởi đầu cho một thay đổi lớn không đến từ những phát minh ồn ào, mà từ việc biết cúi xuống nhìn lại giá trị của một cọng rơm.                                                                                                                                          

Bùi Thị Kim Phượng